Anayasaların Yeşil ile Entegrasyonu Bağlamında Bir Değerlendirme: Yeşil Anayasacılık

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 245 - 263, 31.12.2025

Süleyman Ekici , Meryem Yılmaz

Öz

İnsanlık tarihi boyunca tükenmez bir kaynak olarak algılanan doğa, özellikle modern dönemde ekstraktivist yaklaşımlar doğrultusunda sistematik biçimde tahrip edilmiştir. Bu tahribat, kapitalist dünya ekonomisinin yaygınlaşmasıyla birlikte daha da derinleşmiş; bu süreç, ekosistemde ciddi çevresel sorunların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Söz konusu sorunlara karşı, uluslararası düzeyde çeşitli müzakere süreçleri yürütülmüş ve devletlere sorumluluk yüklemeyi amaçlayan çevre politikaları geliştirilmiştir. Ancak bu politikalar, beklenen sonuçları üretmekte yetersiz kalmış; çevresel krizler daha da derinleşmiştir. Bu bağlamda bazı devletler, çevresel sorunlara daha etkili ve bağlayıcı çözümler üretmek amacıyla hukuki normları anayasal düzeye taşımayı tercih etmiştir. Bu çalışma, doğayla iç içe yaşayan toplumların, doğanın işleyiş kurallarına uygun hareket etmeden varlıklarını sürdüremeyeceği görüşünden yola çıkarak şekillenmiştir. Bu doğrultuda, anayasal normların çağın ekolojik gerçekliklerine göre yeniden yapılandırılması gerektiği düşüncesiyle, doğanın haklarını tanıyan ve koruyan yeni bir anayasal yaklaşım olan Yeşil Anayasacılık kavramına odaklanılmaktadır. Çevresel sorunların giderek derinleştiği bir dünyada, anayasal düzenlemelerin çevrenin korunmasındaki rolü incelenmekte; yeşil anayasacılık, teorik ve pratik yönleriyle analiz edilmektedir. Araştırma, belirlenen anahtar kelimeler eşliğinde literatür taraması yöntemiyle gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Anayasa , Yeşil Anayasa , Ekolojik Anayasa , Ekvador Anayasası , Bolivya Anayasası

An Assessment in the Context of the Integration of Constitutions with Green Issues: Green Constitutionalism

Öz

Nature, which has been perceived as an inexhaustible resource throughout human history, has been systematically destroyed especially in the modern period in line with extractivist approaches. This destruction has deepened with the expansion of the capitalist world economy; this process has led to the emergence of serious environmental problems in the ecosystem. In response to these problems, various negotiation processes have been carried out at the international level and environmental policies aiming to impose responsibility on states have been developed. However, these policies were insufficient to produce the expected results and environmental crises deepened. In this context, some states have preferred to transfer legal norms to the constitutional level in order to produce more effective and binding solutions to environmental problems. This study is shaped by the view that societies living intertwined with nature cannot survive without acting in accordance with the rules of nature. Accordingly, this study focuses on the concept of Green Constitutionalism, a new constitutional approach that recognises and protects the rights of nature, with the idea that constitutional norms should be restructured according to the ecological realities of the age. In a world of deepening environmental problems, the role of constitutional arrangements in protecting the environment is examined; green constitutionalism is analysed in terms of its theoretical and practical aspects. The research has been carried out through a literature review method accompanied by the identified keywords.

Anahtar Kelimeler

Constitution , Green Constitution , Ecological Constitution , Ecuadorian Constitution , Bolivian Constitution

Kaynakça

• Alpan, A. (2024). Anayasacılık ve ekoloji, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Alpözen, İ. (2023). Uluslararasılaşmanın anayasa hukukuna etkisi, Adalet Dergisi, 2(71), ss.1069-1085.
• Armağan, S. (2001). Küresel anayasacılık hareketleri ve yeni anayasalar, İ.Ü.Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Sayı 25, ss.37-44.
• Barry, J. (2008). Towards a green republicanism: constitutionalism, political economy and the green state. the good society, 17(2), ss.1-11.
• Dadak, K. (2015). Yeni kuşak hak olarak çevre hakkı, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Sayı 5, ss.309-326.
• Daly, E., Kotzẻ L. J., May J. R. (2017). Introduction to environmental constitutionalism, (Erişim Adresi: http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.5033349).
• Demirel, O. (2011). İnsan hakları açısından çevre hakkı, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Dobson, A. (2016). Ekolojizm, Yeni İnsan Yayınevi, (Çev. C. Yücel) İstanbul.
• Dunne, T., vd. (2021). Uluslararası ilişkiler teorileri, (1.Baskı), Felix Kitap, (Çev. M. Ceylan) Ankara.
• Goldblum, C. (2025). Ekofeminizm ve Françoise d’Eaubonne, Yeni İnsan Yayınevi, (Çev. C. B. Işık) İstanbul.
• Göçer, M. (2002). Uluslararası hukuk ve uluslararası anayasa kavramı, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 57(2), ss.1-15.
• Göksu, R. (2018). Yeni bir hukuk paradigması için küresel Yeryüzü anayasacılığı, İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Gönenç, L. (2010). Siyasi iktidarın denetlenmesi, dengelenmesi ve anayasalar, Anayasa Çalışma Metinleri, TEPAV, ss.1-33.
• Gönenç, L. (2023). Klasik anayasacılıktan yeşil anayasacılığa, Anayasa Çalışma Metinleri 6, TEPAV, ss.5-11.
• Görmez, K. (2007). Çevre sorunları, (3. Baskı) Nobel Yayınevi, Ankara.
• Gözler, K. (2018). Anayasa hukukunun genel esasları, (1.Baskı) Ekin Yayınları, Bursa.
• Gülsoy, T. (2012). Anayasa yapımı ve Türkiye’de anayasa arayışları, Journal of Graduate School of Social Sciences, 16(3), ss.1-22.
• Gürseler, İ. G. (2008). İnsan hakları, çevre, anayasa, TBB Dergisi, Sayı 75, ss.199-208.
• Güven, M. E. (2024). Ekolojizm ve eleştirileri: ideolojiler üzerine bir mukayese, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(2), ss.833-861.
• Hamamcı, C. (1983-1984). Çevre hakkı üzerine düşünceler, İnsan Hakları Yıllığı, Cilt 5-6, ss.171-180.
• Humphreys, D. (2017). Rights of Pachamama: the emergence of an Earth jurisprudence in the Americas, Journal of International Relations and Development, ss.459–484.
• İnaç, H., Yazıcı, B. (2018). Kavramsal ve kuramsal boyutlarıyla insan hakları ve ifade özgürlüğüne sosyo-politik bir bakış, Akademik Bakış Dergisi, Sayı 70, ss.132-147.
• Jankuv, J. (2019). Protection of right to environment in international public law, International and Comparative Law Review, 19(1), ss.146-171.
• Kabaoğlu, İ. (1992). Çevre hakkı, İletişim Yayınları, (1.Baskı) İstanbul.
• Kanlı, İ. B., Küpeli İ. T. (2021). Çevre hakkının dayanışma hakkı olarak gelişimi ve Türkiye özelinde analizi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), ss.417-448.
• Karabıçak, M., Armağan, R. (2004). Çevre sorunlarının ortaya çıkış süreci çevre temelleri ve ekonomik etkileri, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(2), ss. 203-228.
• Kaynar, M. K. (2016). ‘‘Anayasa, yasama, yürütme ve yargı’’, Siyaset: kavramlar, kurumlar, süreçler (Ed. Yüksel Taşkın), ss.285-325, İletişim Yayınlar, İstanbul.
• Kersten, J. (2023). Ecological constitutionalism: a necessity, Springs: The Rachel Carson Center Review, (4), ss.1-6.
• Keskinsoy, Ö., Kaya S. B. (2021). Hukuk devletinin kanun devletine anayasal devletin anayasalı devlete evrilmesi’’, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70 (3), ss. 1147-1206.
• Kışlalıoğlu, M. ve Berkes F. (2010). Çevre ve ekoloji, Remzi Kitabevi, (12. Baskı) İstanbul.
• Kotzẻ, L. J., Calzadilla P. V. (2017). Somewhere between rhetoric and reality: environmental constitutionalism and the rights of nature in Ecuador, Transnational Environmental Law, 6(03), ss.1-33.
• Kotzẻ, L. J. (2016). Global environmental constitutionalism in the anthropocene, ABD:Hart Publishing, (1rd Edition). Köybaşı, S. (2023). İklim değişikliğine karşı yeşil anayasalcılık, On İki Levha Yayıncılık, (1.Baskı) İstanbul.
• Marrani, D. (2009). Human rights and environmental protection: the pressure of the charter for the environment on the French administrative courts, Sustainable Development Law & Policy, Fall, ss.52-57, 88.
• May, J. R., Daly, E. (2015). Global environmental constitutionalism, (Erişim Adresi: https://www.stgm.org.tr/sites/default/files/2020-09/dunyada-cevresel-anayasalcilik-kitabi.pdf).
• Murphy, W. F. (2007). Constitutional democracy: creating and maintaining a just political order, ABD:The Johns Hopkins University Press, (1rd Edition).
• Önder, T. (2003). Ekoloji, toplum ve siyaset, Odak Yayın Evi, Ankara.
• Reuter, P. (1972). Introduction to the law of treaties, (trans. Haggenmache, J. M., Haggenmache, P.), Londra: Routledge, (1rd Edition).
• Scott, J. C. (2023). Tahıla karşı: ilk devletlerin derin tarihi, (Çev. Akın Emre Pilgir), Koç Üniversitesi Yayınları, (5.Baskı), İstanbul.
• Semiz, Y. (2016). Çevre hakkı kavramı ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin çevre hakkına yaklaşımı, Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Şahin, Ü. (2017). ‘‘Yeşil düşünce’’, Yeşil ve siyaset, siyasal ekoloji üzerine yazılar (Der. Orçun İmga, Hakan Olgun) Liberte Yayınları, Ankara, ss. 17-74.
• Şahingöz, A. (2022). Avrupa’da insan haklarının tarihsel gelişimi, Euro Politika, (17), ss.90-98.
• Şirin, T. (2014). Gelecek kuşaklardan doğanın haklarına: Bolivya ve Ekvador Anayasaları, Türkiye Barolar Birliği: I. Çevre ve Kent Hukuku Kurultayı, Türkiye, 7 -8 Haziran, ss.53-71.
• Şirin, T. (2022). Anayasanın anlamı nedir? semantik bir yanıt, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 28(2), ss.694-712.
• Toska, S. (2013). Çevre ve ekoloji kavramlarının eko eleştirel ve kapitalist söylem bağlamında incelenmesi, Humanitas, (2), ss.219-233.
• Uslu, F. (2023). Anayasacılık düşüncesi ve anayasacılığın bazı araçları, Hasan Kalyoncu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 13(25), ss.107-148.
• Weis, L. K. (2018). Environmental constitutionalism: aspiration or transformation?, Oxford University Press and New York University School of Law,16(3), ss.836-870.
• Yeşilçayır, C. (2020). İnsan haklarında kuşaklar tartışması ve bir çözüm denemesi, Temaşa Felsefe Dergisi, 13, ss.73-85.
• Yurtcanlı, S. (2012). Fransız çevre şartına bir bakış, İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 47, ss. 309-334.