Artificial Intelligence in the Framework of Herbert A. Simon’s Decision-Making Theory: Bounded Rationality and Algorithmic Decision-Making

Öz

This study aims to examine the relationship between Herbert A. Simon’s decision-making theory—one of the foundational figures in the field of artificial intelligence—and contemporary artificial intelligence approaches. In current academic literature, artificial intelligence is predominantly addressed through its technical capacity, computational power, and data-processing capabilities. Such a perspective tends to marginalize the cognitive assumptions and theoretical foundations concerning the human mind on which artificial intelligence is built. This study seeks to address this gap by drawing on Simon’s bounded rationality approach, problem-solving models, and his understanding of symbolic artificial intelligence. The study adopts a review-based methodology and is grounded in a critical literature analysis. Simon’s original works and secondary sources in the literature on artificial intelligence, decision-making, and cognitive science are systematically examined. The findings indicate that reconsidering artificial intelligence debates through the concepts of rationality, decision-making, and cognitive limitations offers a theoretical contribution to decision-making processes in public administration as well as to the artificial intelligence literature. In this context, Simon’s intellectual legacy provides an explanatory framework for contemporary discussions on artificial intelligence.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Bounded Rationality
• Algorithmic Decision-Making
• Herbert A. Simon

Herbert A. Simon’un Karar Verme Kuramı Çerçevesinde Yapay Zekâ: Sınırlı Rasyonalite ve Algoritmik Karar Alma

Öz

Bu çalışma, yapay zekâ alanının kurucu isimlerinden Herbert A. Simon’ın karar verme kuramı ile yapay zekâ yaklaşımları arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamaktadır. Yapay zekâ, güncel akademik çalışmalarda çoğunlukla teknik kapasite, hesaplama gücü ve veri işleme yetenekleri üzerinden ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, yapay zekânın dayandığı bilişsel varsayımları ve insan aklına ilişkin kuramsal temelleri arka planda bırakmaktadır. Çalışma, Simon’ın sınırlı rasyonalite yaklaşımı, problem çözme modelleri ve sembolik yapay zekâ anlayışı çerçevesinde bu eksikliği gidermeyi hedeflemektedir. Bu çalışma, derleme yöntemiyle yürütülen, eleştirel bir alanyazın taramasıdır. Simon’ın özgün eserleri ile yapay zekâ, karar verme ve bilişsel bilim alanyazınındaki ikincil kaynaklar sistematik biçimde incelenmiştir. Elde edilen bulgular, yapay zekâ tartışmalarının rasyonalite, karar verme ve bilişsel sınırlılık kavramları üzerinden yeniden düşünülmesinin kamu yönetimindeki karar alma süreçlerine ve yapay zekâ alanyazınına kuramsal katkı sunduğunu göstermektedir. Bu bağlamda Simon’ın düşünsel mirası, güncel yapay zekâ tartışmaları açısından açıklayıcı bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ
• Sınırlı Rasyonalite
• Algoritmik Karar Alma
• Herbert A. Simon

Kaynakça

1. Akbaş, A. (2024), “Yapay Zeka ile Toplumsal Dönüşüm: Sosyolojik Perspektif”, Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, S.10(22), ss.151-180.
2. Berberoğlugil, B. M. (2023), “Yönetimde Yapay Zekâ”, Scientific Journal of Innovation and Social Sciences Research, S.3(2), ss.81–96.
3. Bilgici, C. (2023), “Yapay Zekâ ve Algoritmik Kültür Bağlamında Sosyal Medya Deneyiminin Geleceği Üzerine Bir Değerlendirme”, E-Journal of New Media, S.7(3), ss.216–237.
4. Kahneman, D. ve Tversky, A. (1979), “Prospect Theory: An Analysis of Decision Under Risk”, Econometrica, S.47(2), ss.263–292. https://doi.org/10.2307/1914185
5. Capshew, J. H. (2006), “Herbert Simon: The Bounds of Reason in Modern America”, Journal of American History, S.93(3), ss.941–942. Doi: 10.2307/4486549
6. Erturan, İ. ve Ergin, E. (2018), “Dijital Denetim ve Dijital İkiz Yönetimi”, Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, S.20(4), ss.810–830.
7. Eryılmaz, B. (2021), Kamu Yönetiminin Yapısı, Umuttepe Yayınları, İstanbul, 14. Baskı.
8. Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., … Vayena, E. (2018). AI4People—An ethical framework for a good AI society: Opportunities, risks, principles, and recommendations. Minds and Machines, 28(4), 689–707. https://doi.org/10.1007/s11023-018-9482-5

9. Gezgin, U. B. (2014), “Herbert A. Simon (1916–2001) Üzerine”, Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, S.(3), ss.374–378.
10. Harappa. (2021). Herbert Simon’un karar alma teorisi. https://harappa.education/harappa-diaries/herbert-simons-decision-making-theory/ (Erişim tarihi: 25 Mayıs 2024).
11. IBM Cloud Education. (2020). What is artificial intelligence (AI)? https://www.ibm.com/cloud/learn/what-is-artificial-intelligence
12. Kamer, V. (2009), Yapay Zekâ ve Monoton-Olmayan Mantık, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Karabulut, N. (2025), “Kamu Yönetiminde Yapay Zekâ Destekli Otomatik Karar Verme: Türkiye Bağlamında Bir Değerlendirme”, Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, S.7(1), ss.151–183.
14. Kitchin, R. (2017), “Thinking Critically About and Researching Algorithms”, Information, Communication & Society, S.20(1), ss.14–29.
15. Kurnaz, A. (2022), “Dijital Siyasetin Yükselişi ve Yapay Zekâ”, Siyaset, Kamu Yönetimi ve Uluslararası İlişkiler Bağlamında Yapay Zekâ Tartışmaları (Ed. M. H. Korkusuz ve E. Kutluk), Ekin Yayınevi, Bursa, ss. 7-30.
16. Newell, A. ve Simon, H. A. (1972). Human problem solving. Prentice-Hall.
17. Newell, A. ve Simon, H. A. (1976), “Computer Science As Empirical İnquiry: Symbols and Search”, Communications of the ACM, S.19(3), ss.113–126. https://doi.org/10.1145/360018.360022
18. Özer, M. A. (2016), “Herbert Simon’un Yönetim Bilimine Katkıları Üzerine Değerlendirmeler”, Hak-İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, S.5(11), ss.160–185.
19. Sahnagil, S. (2023), “Yapay Zekanın Yönlendirici Etkisi Işığında Dijital Siyaset”, Academy Global Publishing House 2, Ege 10th Internnational Conference on Social Sciences, İzmir.
20. Simon, H. A. (1955), “A Behavioral Model of Rational Choice”, The Quarterly Journal of Economics, S.69(1), ss.99–118. https://doi.org/10.2307/1884852
21. Simon, H. A. (1957), Models of Man: Social and Rational. Wiley.
22. Simon, H. A. (1976), Administrative Behavior: A Study of Decision-Making Processes in Administrative Organizations, Free Press, USA, Vol 3.
23. Simon, H. A. (1979). “Rational Decision Making in Business Organizations”, The American Economic Association, S.69(4), ss.493–513.
24. Simon, H. A. (1982), Models of Bounded Rationality: Behavioral Economics and Business Organization, MIT Press, Vol 2.
25. Simon, H. A. (1996). Models of my life. The MİT Press, Cambridge.
26. Simon, H. A. (1996). The sciences of the artificial, MIT Press, Cambridge, Vol 3.
27. Turan, E. (2019), Kamu Yönetimi: Temel Kavramlar, Palet Yayınları, Konya.
28. Wirtz, B. W., Weyerer, J. C. ve Geyer, C. (2019), “Artificial İntelligence and the Public Sector—Applications and Challenges”, International Journal of Public Administration, S.42(7), ss.596–615.
29. Yalçın, A. (2024), “Türkiye'de Kamu Örgütlerinin Toplum İçin Geliştirdiği Yapay Zekâ Uygulamaları”, İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.16(2), ss.185–215.
30. Yeung, K. (2018), “Algorithmic Regulation: A Critical İnterrogation”, Regulation & Governance, S.12(4), ss.505–523.
31. Yetiş, M. A. (2009), Herbert Alexander Simon: Karmaşık Örgütlerin İncelenmesinde Yöntemler ve Modeller: Toplumsal Süreç Modelleri ve Toplumsal-Psikolojik Bakış Açısı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yeditepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İstanbul.