Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde Devletçilik: Sermaye Birikimi Açığının Aşılması ve Ulusal Sanayinin İnşası

Öz

Bu çalışma, erken Cumhuriyet döneminde benimsenen devletçilik politikasını, sermaye birikimi açığının aşılması ve ulusal sanayinin kurumsal temellerinin atılması bağlamında, kamu iktisadi teşebbüsleri ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Makalede kalkınmacı devlet yaklaşımı çerçevesinde geç sanayileşen ülkelerin yapısal kısıtları tartışılmakta, Türkiye örneğinde sermaye birikimi yetersizliği, dış ticaret bağımlılığı ve parçalı iç pazar koşullarının devlet müdahalesini nasıl zorunlu kıldığı analiz edilmektedir. Çalışma, ağırlıklı olarak iktisat tarihi literatürü, resmi istatistikler ve dönemin kurumsal düzenlemeleri üzerinden betimleyici ve analitik bir yöntem izlemektedir. Kamu iktisadi teşebbüslerinin kuruluş mantığı, finansman yapısı, hukuki statüsü ve idari örgütlenmesi ayrıntılı biçimde ele alınmakta; KİT’lerin üretim yapısındaki dönüşüme, istihdamın niceliği ve niteliğine, bölgesel kalkınma ve ulusal pazarın mekânsal bütünleşmesi süreçlerine katkıları tartışılmaktadır. Elde edilen bulgular, devletçilik döneminde KİT’lerin sanayi üretiminin çeşitlenmesine, nitelikli işgücünün oluşmasına ve Anadolu kentlerinin sanayi ve hizmetler ekseninde birer bölgesel çekim merkezine dönüşmesine önemli ölçüde katkı sağladığını göstermektedir. Bununla birlikte verimlilik, mali sürdürülebilirlik ve siyasal müdahale sınırları açısından modelin belirgin kısıtları bulunduğu vurgulanmaktadır. Çalışma, devletçiliği ne yalnızca ideolojik bir sapma ne de kusursuz bir kalkınma reçetesi olarak görmeyip, Türkiye’nin geç sanayileşme sürecinde hem kazanımlar hem de dersler barındıran tarihsel bir kalkınma denemesi olarak konumlandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Devletçilik
• Kamu İktisadi Teşebbüsleri
• Sermaye Birikimi
• Sanayileşme
• Bölgesel Kalkınma

State Capitalism in Early Republican Turkey: Overcoming the Capital Accumulation Gap and Building National Industry

Öz

This study aims to examine the state-centred policy adopted during the early Republican period, within the context of overcoming the capital accumulation gap and laying the institutional foundations of national industry, focusing on public economic enterprises. The article discusses the structural constraints of late industrialising countries within the framework of the developmental state approach and analyses how, in the case of Turkey, insufficient capital accumulation, dependence on foreign trade and fragmented domestic market conditions necessitated state intervention. The study follows a descriptive and analytical approach, drawing primarily on economic history literature, official statistics, and institutional regulations of the period. The rationale behind the establishment of public economic enterprises, their financing structure, legal status, and administrative organisation are examined in detail; the contributions of public economic enterprises to the transformation of the production structure, the quantity and quality of employment, regional development, and the spatial integration of the national market are discussed. The findings reveal that during the state-led development period, public economic enterprises significantly contributed to the diversification of industrial production, the formation of a skilled workforce, and the transformation of Anatolian cities into regional centres of attraction based on industry and services. However, it is emphasised that the model has clear limitations in terms of productivity, financial sustainability, and the scope of political intervention. The study positions statism not merely as an ideological deviation or a flawless development recipe, but as a historical development experiment in Turkey's late industrialisation process that contains both gains and lessons.

Anahtar Kelimeler

• Statism
• Public Economic Enterprises
• Capital Accumulation
• Industrialisation
• Regional Development

Kaynakça

1. Akyüz, Y. (1993), Financial Liberalization: The Key Issues, UNCTAD.
2. Amsden, A. H. (2001), The Rise of “The Rest”: Challenges to the West from Late-Industrializing Economies, Oxford University Press.
3. Bairoch, P. (1993), Economics and World History: Myths and Paradoxes, University of Chicago Press.
4. Boratav, K. (1982), Türkiye’de Devletçilik, Savaş Yayınları.
5. Boratav, K. (2012), Türkiye İktisat Tarihi 1908–2009, İmge Kitabevi, 18. Baskı.
6. Buğra, A. (1994), Devlet ve İşadamları, İletişim Yayınları.
7. Chang, H. J. (2002), Kicking Away the Ladder: Development Strategy in Historical Perspective, Anthem Press.
8. Cornia, G. A., Stewart, F. (1995), "Two Errors of Targeting", Public Spending and the Poor: Theory and Evidence (Ed. D. van de Walle ve K. Nead), World Bank, ss.350-387.

9. Duman, K. (2003), "Finansal Krizler ve Türkiye’de Bankacılık Sektörünün Yeniden Yapılanması", Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi, S.6(1), ss.121-147.
10. Eichengreen, B. (1995), Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919–1939, Oxford University Press.
11. Gerschenkron, A. (1962), Economic Backwardness in Historical Perspective, Harvard University Press.
12. Güler, B. A. (2013), Kamu Personeli: Sistem ve Yönetim, İmge Kitabevi.
13. Harris, J. R., Todaro, M. P. (1970), "Migration, Unemployment and Development: A Two-Sector Analysis", American Economic Review, 60(1), ss.126-142.
14. Hershlag, Z. Y. (1988), The Contemporary Turkish Economy, Routledge.
15. Hirschman, A. O. (1958), The Strategy of Economic Development, Yale University Press.
16. Hobsbawm, E. J. (1996), The Age of Extremes: The Short Twentieth Century, 1914–1991, Abacus.
17. Issawi, C. (1982), An Economic History of the Middle East and North Africa, Methuen.
18. Johnson, C. (1982), MITI and the Japanese Miracle: The Growth of Industrial Policy, 1925–1975, Stanford University Press.
19. Kazgan, G. (1999), Türkiye Ekonomisinde Krizler ve İstikrar Politikaları, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
20. Kepenek, Y., Yentürk, N. (2010), Türkiye Ekonomisi, Remzi Kitabevi, 22. Baskı.
21. Keyder, Ç. (1981), The Definition of a Peripheral Economy: Turkey 1923–1929, Cambridge University Press.
22. Kindleberger, C. P. (1986), The World in Depression, 1929–1939, University of California Press, Revize Baskı.
23. Krueger, A. O. (1974), "The Political Economy of the Rent-Seeking Society", American Economic Review, 64(3), ss.291-303.
24. Kuruç, B. (1988), Belgelerle Türkiye İktisat Politikası, 1933–1939, Savaş Yayınları.
25. Lewis, W. A. (1955), The Theory of Economic Growth, Allen & Unwin.
26. Megginson, W. L., Netter, J. M. (2001), "From State to Market: A Survey of Empirical Studies on Privatization", Journal of Economic Literature, 39(2), ss.321-389.
27. Millward, R. (2005), Private and Public Enterprise in Europe: Energy, Telecommunications and Transport, 1830–1990, Cambridge University Press.
28. Myrdal, G. (1957), Economic Theory and Underdeveloped Regions, Duckworth.
29. Nurkse, R. (1953), Problems of Capital Formation in Underdeveloped Countries, Oxford University Press.
30. Okyar, O. (1965), "The Concept of Etatism", Economic Journal, 75(297), ss.98-111.
31. Owen, R. (1981), The Middle East in the World Economy, 1800–1914, Methuen.
32. Öniş, Z. (1991), "The Logic of the Developmental State", Comparative Politics, 24(1), ss.109-126.
33. Pamuk, Ş. (2014), Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi: Büyüme, Kurumlar ve Bölüşüm, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
34. Polanyi, K. (2001), The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time, Beacon Press, 2. Baskı (Orijinal çalışma 1944’te yayımlandı).
35. Quataert, D. (2003), Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. Yüzyılda Sanayi (Çev. S. Yalçın), İletişim Yayınları.
36. Rodrik, D. (1990), "Premature Liberalization, Incomplete Stabilization: The Ozal Decade in Turkey", Lessons of Economic Stabilization and Its Aftermath (Ed. M. Bruno vd.), MIT Press, ss.323-353.
37. Rodrik, D. (1997), Has Globalization Gone Too Far?, Institute for International Economics.
38. Sezen, S. (2003), Türk Kamu Yönetiminde Kurullar, TODAİE.
39. Sönmez, M. (1994), Cumhuriyet’in 75 Yılında Türkiye Ekonomisi, İletişim Yayınları.
40. Standing, G. (1999), Global Labour Flexibility: Seeking Distributive Justice, Macmillan.
41. Stewart, F. (1992), "Can Adjustment Programmes Incorporate the Interests of the Poor?", Journal of Development Studies, 26(3), ss.250-267.
42. Tekeli, İ., İlkin, S. (1982), Uygulamaya Geçerken Türkiye’de Devletçiliğin Oluşumu, Savaş Yayınları.
43. Tezel, Y. S. (1982), Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (1923–1950), Yurt Yayınları.
44. Toprak, Z. (1995), Türkiye’de “Milli İktisat” 1908–1918, Yurt Yayınları.
45. Wade, R. H. (1990), Governing the Market: Economic Theory and the Role of Government in East Asian Industrialization, Princeton University Press.
46. Yalçın Arslantürk, A. (2013), Kamu İktisadi Teşebbüslerinde Performansa Dayalı Ücretlendirme: Türkiye Örneği", Yayımlanmamış Uzmanlık Tezi, Devlet Planlama Teşkilatı.
47. Yeldan, E. (2001), Küreselleşme Sürecinde Türkiye Ekonomisi: Bölüşüm, Birikim ve Büyüme, İletişim Yayınları. Zürcher, E. J. (2004), Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İletişim Yayınları.