Türkiye’de Tarımın GSYH İçindeki Payı, Dış Ticaret ve Reel Döviz Kuru İlişkisi: ARDL Sınır Testi

Öz

Küreselleşen dünya ekonomisinde dış ticaretin dinamikleri ve döviz kurundaki değişimler, tarım sektörünün rekabet gücünü ve sektörün ulusal gelir içindeki payını doğrudan etkileyebilmektedir. Bu noktadan hareketle çalışma, Türkiye'de tarım sektörünün GSYH içindeki payı ile dış ticaret ve reel döviz kuru arasındaki uzun ve kısa dönemli ilişkileri ampirik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Analizde 2001–2024 dönemine ait yıllık veriler kullanılmış; tarım katma değerinin GSYH içindeki payı bağımlı değişken, ihracatın GSYH içindeki payı, ithalatın GSYH içindeki payı ve TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru ise açıklayıcı değişkenler olarak modele dahil edilmiştir. Serilerin bütünleşme dereceleri ADF ve PP birim kök testleriyle sınandıktan sonra değişkenler arasındaki eşbütünleşme ilişkisi, kısıtlı deterministik trend içeren ARDL sınır testi yaklaşımıyla araştırılmıştır. Sınır testi sonuçları, değişkenler arasında %5 anlamlılık düzeyinde uzun dönemli bir denge ilişkisinin varlığına işaret etmektedir (F = 6,300). Hata düzeltme teriminin katsayısı negatif ve %5 düzeyinde anlamlı olup (−0,601), kısa dönem sapmalarının yaklaşık %60'ının bir yıl içinde giderildiğini göstermektedir. Uzun dönemde ihracat, ithalat ve reel efektif döviz kuru katsayıları iktisadi beklentilerle uyumlu işaretler taşımakla birlikte istatistiksel olarak anlamlı bulunamamıştır. Çalışmanın en belirgin bulgusu, negatif ve %1 düzeyinde anlamlı olan deterministik trend katsayısıdır (−0,027). Buna göre, ihracat, ithalat ve reel efektif döviz kuru kontrol edildiğinde, tarımın GSYH içindeki payında yıllık ortalama %2,7 oranında azalış eğilimi gözlenmektedir. Bu bulgu, tarımın ekonomideki göreli ağırlığındaki azalmanın yapısal dönüşüm hipoteziyle uyumlu olduğunu göstermektedir. Çalışma, tarımın GSYH içindeki göreli payını dış ticaret göstergeleri ve reel efektif döviz kuruyla birlikte ele alarak Türkiye’de tarımın yapısal dönüşüm sürecine ilişkin güncel ampirik bulgular sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tarım sektörü
• ihracat
• ithalat
• reel efektif döviz kuru
• ARDL sınır testi

Agriculture’s Share in GDP, Foreign Trade and the Real Exchange Rate in Türkiye: An ARDL Bounds Test

Öz

In the globalizing world economy, the dynamics of foreign trade and fluctuations in exchange rates directly influence the competitiveness of the agricultural sector and its contribution to national income. Against this backdrop, this study provides an empirical examination of the long-term and short-term relationships between foreign trade, the real exchange rate, and the share of the agricultural sector in Türkiye’s GDP. The analysis utilizes annual data covering the 2001–2024 period, with the share of agricultural value-added in GDP serving as the dependent variable, while the shares of exports and imports in GDP, along with the CPI-based real effective exchange rate, are included as explanatory variables. Following the assessment of the integration levels of the series via ADF and PP unit root tests, the cointegration relationship among the variables was investigated using the ARDL bounds testing approach, which incorporates a restricted deterministic trend. The bounds test results indicate the existence of a long-term equilibrium among the variables at the 5% significance level (F = 6.300). The error correction term is negative and significant at the 5% level (−0.601), suggesting that approximately 60% of short-term deviations are corrected within one year. In the long term, while the coefficients for exports, imports, and the real effective exchange rate exhibit signs consistent with theoretical expectations, they were not found to be statistically significant. The most notable finding of the study is the deterministic trend, which is negative and significant at the 1% level (−0.027). This indicates that, after controlling for exports, imports, and the real effective exchange rate, there is an average annual decline of 2.7% in the share of the agricultural sector within Türkiye’s GDP. This finding indicates that the decline in agriculture’s relative share in the economy is consistent with the structural transformation hypothesis. By examining the agricultural sector’s contribution to GDP alongside foreign trade dynamics and the real effective exchange rate, this study offers current empirical insights into the enduring structural transformations of agriculture in Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• Agricultural sector
• exports
• imports
• real effective exchange rate
• ARDL bounds test

Kaynakça

1. Aslan, F. (2024), "Döviz Kuru-Tarımsal İhracat İlişkisi: Türkiye Örneği", Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, S.21(1), ss.77-87. https://doi.org/10.25308/aduziraat.1436653
2. Büyükoğlu, B., Şit, A. ve Ekşi, İ. H. (2021). "Governance matters on non-performing loans: Evidence from emerging markets", PSL Quarterly Review, 74(296), ss. 75-91. https://doi.org/10.13133/2037-3643/17486
3. Çelik, H., Ertürkmen, G. ve Erdemli, M. (2025), "The Affect of Agricultural Export and Employment on Economic Growth in Turkiye: Evidence from ARDL Approach", Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, S.12(1), ss.245-256. https://doi.org/10.30910/turkjans.1591184
4. Çelik, S., & Künç, S. (2020). Faiz Oranı ve Döviz Kuru İlişkisinin İncelenmesi: 2000 Sonrası Türkiye İçin Ampirik Bir Analiz. Journal of Academic Approaches, 11(2), 127-141.
5. Dawson, P. J. (2005), "Agricultural Exports and Economic Growth in Less Developed Countries", Agricultural Economics, S.33(2), ss.145-152. https://doi.org/10.1111/j.1574-0862.2005.00358.x
6. Dickey, D. A. ve Fuller, W. A. (1981), "Likelihood Ratio Statistics for Autoregressive Time Series with a Unit Root", Econometrica, S.49(4), ss.1057-1072. https://doi.org/10.2307/1912517
7. Ekici, M. ve Tutar, F. K. (2024), "Türkiye'de Tarım Sektörünün Dışa Açıklık Üzerine Etkisi: ARDL Sınır Testi Bulguları", Bingöl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.8(2), ss.185-204. https://doi.org/10.33399/biibfad.1529982
8. Engle, R. F. ve Granger, C. W. J. (1987), "Co-integration and Error Correction: Representation, Estimation, and Testing", Econometrica, S.55(2), ss.251-276. https://doi.org/10.2307/1913236

9. Erdal, G., Erdal, H. ve Esengün, K. (2012), "The Effects of Exchange Rate Volatility on Trade: Evidence from Turkish Agricultural Trade", Applied Economics Letters, S.19(3), ss.297-303.
10. Erdinç, Z. ve Aydınbaş, G. (2023), "Yapısal Kırılmalar Dahilinde Tarımsal Ürün İhracatı ile İktisadi Büyüme İlişkisi: Türkiye Örneği", Politik Ekonomik Kuram, S.7(2), ss.552-564. https://doi.org/10.30586/pek.1373874
11. Ergül, M. ve Karataş, A. R. (2024), "The Relationship Between Agricultural Production, Agricultural Exports and Economic Growth in Türkiye: Cointegration and Causality Analysis", Yönetim Bilimleri Dergisi, S.22(54), ss.2144-2168.
12. Gollin, D., Parente, S. ve Rogerson, R. (2002), "The Role of Agriculture in Development", American Economic Review, S.92(2), ss.160-164. https://doi.org/10.1257/000282802320189177
13. İlter, Ş. ve Burtan Doğan, B. (2018), "Ticari ve Finansal Dışa Açıklık Oranı ile Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik İlişkisi: Türkiye Örneği", Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.8(15), ss.89-115. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/497466
14. Johansen, S. (1988), "Statistical Analysis of Cointegration Vectors", Journal of Economic Dynamics and Control, S.12(2-3), ss.231-254. https://doi.org/10.1016/0165-1889(88)90041-3
15. Johnston, B. F. ve Mellor, J. W. (1961), "The Role of Agriculture in Economic Development", American Economic Review, S.51(4), ss.566-593.
16. Kara, M. A., Aksu, T. ve Tanış, Ş. (2024), "Türkiye Ekonomisinde Tarım ve Sanayi İhraç Ürünlerinin Ekonomik Büyümeye Katkısı", Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.23(2), ss.615-632. https://doi.org/10.21547/jss.1383865
17. MacKinnon, J. G. (1996), "Numerical Distribution Functions for Unit Root and Cointegration Tests", Journal of Applied Econometrics, S.11(6), ss.601-618. https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1255(199611)11:6<601::AID-JAE417>3.0.CO;2-T
18. Narayan, P. K. (2005), "The Saving and Investment Nexus for China: Evidence from Cointegration Tests", Applied Economics, S.37(17), ss.1979-1990. https://doi.org/10.1080/00036840500278103
19. Pesaran, M. H., Shin, Y. ve Smith, R. J. (2001), "Bounds Testing Approaches to the Analysis of Level Relationships", Journal of Applied Econometrics, S.16(3), ss.289-326. https://doi.org/10.1002/jae.616
20. Phillips, P. C. B. ve Perron, P. (1988), "Testing for a Unit Root in Time Series Regression", Biometrika, S.75(2), ss.335-346. https://doi.org/10.1093/biomet/75.2.335
21. Sandalcılar, A. R. (2012), "Türkiye'de Tarımsal İhracat, Tarım Dışı İhracat ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişkinin Nedensellik Analizi", Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, S.49(570), ss.65-76.
22. Sharmiladevi, J. C. (2023), "Impact Study of Agricultural Value Added on Foreign Direct Investment, Economic Development, Trade Openness for India Following ARDL Approach", Cogent Economics & Finance, S.11(2), Makale No: 2270595. https://doi.org/10.1080/23322039.2023.2270595
23. Sunde, T., Tafirenyika, B. ve Adeyanju, A. (2023), "Testing the Impact of Exports, Imports, and Trade Openness on Economic Growth in Namibia: Assessment Using the ARDL Cointegration Method", Economies, S.11(3), Makale No: 86. https://doi.org/10.3390/economies11030086
24. Şahin, D. ve Durmuş, S. (2019), "Türkiye'de Reel Efektif Döviz Kuru, İhracat ve İthalat Arasındaki Nedensellik İlişkisinin Analizi", Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.9(1), ss.210-223.
25. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı (2025), Ekonomik Göstergeler (Kasım 2025 Sayısı), T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı Yayını, Ankara. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2025/11/ekonomikgosterge25112025_yeniversiyon-880dca5549a56d09.pdf
26. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (2023), Gübre Sektör Politika Belgesi 2023-2027, TAGEM Yayını, Ankara. https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM/Belgeler/yayin/G%C3%BCbre%20Sekt%C3%B6r%20Politika%20Belgesi %202023-2027.pdf
27. Tekbaş, M. (2020). The relationship between export diversification and economic development in Turkish economy. S. Erdoğan & G. Akalin (Ed.), Different aspects of economic development içinde (1. baskı, ss. 93-108). Nobel Bilimsel Eserler.
28. Tekbaş, M., & Tutumlu, H. (2023). Ekonomik büyüme, ekonomik karmaşıklık, yenilenebilir enerji tüketimi ve CO2 emisyonu ilişkisi: Türkiye örneği. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 11(2), 124–141. https://doi.org/10.54429/seyad.1311540
29. Tekbaş, M., ve Özpolat, A. (2021). Tarım sektörü ekonomik büyümenin itici gücü müdür? Dünya ve Türkiye üzerine bir araştırma. M. Tekin, K. Peker, R. Öztürk, & M. Bekmezci (Eds.), Disiplinler arası yaklaşımla tarım-gıda tedarik zinciri yönetimi içinde (s. 19–41). Atlas Yayınevi.
30. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (2026), Reel Efektif Döviz Kuru (Veri Seti), EVDS Elektronik Veri Dağıtım Sistemi, Ankara. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Istatistikler/ Doviz+Kurlari/Reel+Efektif+Doviz+Kuruu/
31. Türkiye İstatistik Kurumu (2025), Dış Ticaret İstatistikleri, TÜİK Veri Portalı, Ankara. https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=Dis-Ticaret-104
32. Ullah, A., Tekbaş, M., & Doğan, M. (2023). The impact of economic growth, natural resources, urbanization and biocapacity on the ecological footprint: The case of Turkey. Sustainability, 15(17), Article 12855. https://doi.org/10.3390/su151712855
33. Yılmaz, Ö. (2025). Determinants of employment in Turkey: An ARDL analysis of commercial and financial dynamics. Eurasian Business & Economics Journal, 42, 77–86. https://doi.org/10.17740/eas.econ.2025-V42-05
34. Dünya Bankası (2026), World Development Indicators (WDI), DataBank. https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators