Anadolu Kültüründe Süslemeli İşlevsel Taşlar: Çankırı Örneği

Öz

İnsanoğlu yerleşik hayata başladığından itibaren yaşamını sürdürebilmek amacıyla belli başlı temel gıda ürünlerini öğütmek istemiş ve bunun için farklı öğütücü araçları geliştirerek kullanmıştır. Genellikle taşlardan yapılmış olan öğütücüler Türk mutfak kültürünün her zaman bir parçası olmuştur. İnceleme sırasında yapılan araştırmalarda taştan yapılmış öğütme araçlarının bazılarının Türk kültürünü yansıtan motiflerle bezendiği görülmüştür. Bu araştırmada, gelenekten günümüze ulaşan müzelerde sergilenen ve özel şahıslar tarafından korunan/kullanılan süslemeli işlevsel taş eserler incelenmiştir. Bu eserlerin Türk kültürünün birer somut kültürel mirası olması açısından gelecek kuşaklara aktarılması amaçlanmıştır. Bu kapsamda Çankırı’da bulunan üç adet dibek taşı, sekiz adet havan taşı, iki adet el değirmeni ve üç adet süslemeli tuz öğütme değirmeni incelenmiştir. Osmanlıca tercümesinde Doç. Dr. Aydın Efe ve Ömer Türkoğlu katkı sağlamıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemleri kapsamında Çankırı’daki süslemeli işlevsel taşlarla ilgili literatür taranmış, müzeler ziyaret edilmiş, tespit edilen taşlar yazar tarafından fotoğraflanmıştır. Çalışmada incelenen her bir eser için katalog hazırlanmış ve bu kapsamda değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Kültürü
• Taşlar
• İşlevsel
• Süslemeli
• Çankırı

Ornamental Functional Stones in Anatolian Culture: Çankırı Example

Öz

Since the beginning of settled life, human beings have wanted to grind certain basic food products in order to survive and have developed and used different grinding tools for this purpose. Grinders, which are usually made of stones, have always been a part of Turkish culinary culture. During the research conducted during the study, it was seen that the tools made of stone were decorated with motifs reflecting Turkish culture. In this research, functional stone artifacts with ornaments that have survived from tradition to the present day, exhibited in museums and protected/used by private individuals, were examined. It is aimed to transfer these artifacts to future generations in terms of being a tangible cultural heritage of Turkish culture. In this context, 3 dibek stones, 8 mortar stones, 2 hand mills and 3 decorated salt grinding mills in Çankırı were examined. Assoc. Prof. Dr. Aydın Efe and Ömer Türkoğlu contributed to the translation from Ottoman to modern Turkish. Within the scope of qualitative research methods in the study, the literature on decorated functional stones in Çankırı was reviewed, museums were visited, the stones identified were photographed and cataloged by the author.

Anahtar Kelimeler

• Stones
• Functional
• Ornamental
• Çankırı
• Turkish culture

Kaynakça

1. Acun, H. (2014). Türk kültüründe taşlar. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
2. Aydın, E. (2010). Çankırılı bir Yesevi dervişidir Hacı Murâd-ı Velî. Kayıkçı Ofset Matbaacılık.
3. Erbaş, İ. (2018). Taş ve taş yapı kültüründe değişim ve dönüşüm. Ata Planlama ve Tasarım Dergisi, 2(1), 29–37.
4. Gürses, R. ve Karababa Taşkın, E. B. (2008). Anadolu’da kaybolmakta olan bir maddi kültür unsuru: Su değirmenleri (Beypazarı örneği). Z. Dilek, M. Akbulut, M. Arlı vd. (Ed.), 38. ICANAS: Maddi kültür (1) içinde (s. 645–668). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
5. İpek, B. (2013). Elazığ türkü ve manilerinde geçen bazı eski kelimeler. E. Çakar (Ed.), Geçmişten geleceğe Harput sempozyumu (s.135-154). Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi.
6. Keçeli, V. (2016). Tarihi eğirmen yapılarının endüstriyel miras olarak korunma sorunları ve önerileri: Çeşme Yarımadası örneği (YÖK Tez No.451328) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Kırmızı, F. (2020, 12 Temmuz). Siverek’in taş değirmenine diğer illerden talep var. Urfanatik Gazetesi. https://www.urfanatik.com/haber/4998383/siverekin-tas-degirmenine-diger-illerden-talep
8. Kumcağız, M. (2019, 13 Mart). Değirmen çarkı dördüncü kuşak torunla dönüyor, Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/yasam/degirmenin-carki-dorduncu-kusak-torunla-donuyor/1416618

9. Özdil, R. (2024, 11 Kasım). Tarsus Yeniköy’de gelenek yaşıyor dibek dövme geleneği devam ediyor. Sabır Gazetesi. https://www.sabirgazetesi.com/tarsus-yenikoyde-gelenek-yasiyor-dibek-dovme-gelenegi-devam-ediyor
10. Tuncer, İ. (2022). Tahılın öğütülme tarihi Hamelede: Değirmen, https://ibrahimtuncer.com.tr/tahilin-ogutulme-tarihi-hamelede-degirmen-arastirmaci-yazar-ibrahim-tuncerin-kaleme-aldigi-makalesi/
11. Türkmen, B. (2009). Allianoi’de bulunan ezme ve öğütme taş aletler ile taş kaplar (YÖK Tez No.241031) [Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
12. Yalçın, B. (2016, Ekim 30). Dibekten çıkan lezzet: Keşkek, Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/yasam/dibekten-cikan-lezzet-keskek/674926
13. Yalın, İ. (2019, 06 Ocak). Havanın tarihi. T24 Gazetesi. https://t24.com.tr/yazarlar/irfan-yalin/havanin-tarihi,21266
14. Yiğit, A. (2007). XIV-XVI. yüzyıllarda menteşe livasında değirmenler. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (İLKE), (18), 97-107.
15. Zor Haber. (2024, 26 Mart). Sapanca’daki 5 asırlık su değirmeni aile işletmesi. Zor Haber. https://zorhaber.com/sapancadaki-5-asirlik-tarihi-su-degirmeni-aile-isletmesi-6247