Türk-İslâm Dayanışması Bağlamında Ahmet Cevad’ın Mücadeleci ve Edebî Yönü

Yıl 2025, Cilt: 16 Sayı: 2, 457 - 473, 29.11.2025

Kemal Şamlıoğlu

https://doi.org/10.19059/mukaddime.1709069

Öz

Türk modernleşmesi sürecinde ortaya çıkan ideolojik eğilimler, sadece Osmanlı topraklarıyla sınırlı kalmamış; Kafkasya, Orta Asya ve özellikle Rusya Müslümanı Türk toplulukları arasında da etkili olmuştur. Bu geniş coğrafyada yankı bulan Türkçülük ve İslâmcılık düşünceleri, Osmanlı aydınlarıyla kurulan temaslar aracılığıyla karşılıklı bir etkileşim süreci içerisinde gelişmiştir. Bu düşünsel yakınlaşmanın dikkate değer örneklerinden biri Azerbaycanlı şair ve mütefekkir Ahmet Cevad’dır. Ahmet Cevad, özellikle Balkan Savaşları sırasında Osmanlı ordusuna gönüllü destek sunarak Türk-İslâm dayanışmasının somut bir timsali hâline gelmiştir. Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi çatısı altında yürüttüğü faaliyetler yalnızca maddi yardım sağlamaktan öte, manevi ve kültürel bir birlikteliğin inşasına katkıda bulunmuştur. Ahmet Cevad’ın edebî kimliği de bu dönemin ruhunu yansıtan güçlü bir mecra olmuştur. Anadolu’nun ve İstanbul’un düşman işgali altındaki durumuna yönelik kaleme aldığı şiirler hem duygusal hem de siyasi bir tavır ortaya koyar. Eserlerinde, vatan, millet ve din temaları iç içe geçmiş bir şekilde işler. Şiirlerinde samimi üslup, halkla bütünleşen bir duyarlılığı yansıtır. Ahmet Cevad, aynı zamanda çağdaş İslâm düşüncesiyle kurduğu ilişki sayesinde, Mehmet Akif Ersoy’un reformist anlayışıyla da paralellik göstermiştir. İslâm’ın modern dünyayla ilişkisini yeniden yorumlama çabası, onun entelektüel kimliğini güçlendirmiş hem Türkçü hem İslâmcı çevrelerde saygı uyandıran bir figür haline gelmesini sağlamıştır. Bu çok yönlü duruşuyla Ahmet Cevad, Türk modernleşmesinin sınırları aşan, bütünleştirici bir sesi olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Ahmet Cevad , Türkçülük , İslâmcılık , Osmanlı , dayanışma.

The Literary and Activist Aspects of Ahmet Cevad Within the Framework of Turkic-Islamic Solidarity

Öz

The ideological tendencies that emerged during the Turkish modernization process were not limited to Ottoman territories; they also had a significant impact across a broader geography, including the Turkic communities of the Caucasus, Central Asia and particularly the Muslim Turks of Russia. The ideas of Turkism and Islamism which resonated throughout this wider region, evolved through mutual interactions with Ottoman intellectuals. One notable example of this intellectual convergence is the Azerbaijani poet and thinker Ahmet Cevad. Especially during the Balkan Wars, Ahmet Cevad provided voluntary support to the Ottoman army becoming a concrete symbol of Turkic-Islamic solidarity. The activities he conducted under the umbrella of the Baku Muslim Charity Society contributed not only to material aid but also to the construction of a spiritual and cultural unity. Ahmet Cevad’s literary identity also served as a powerful medium that reflected the spirit of the era. His poems about the occupation of Anatolia and Istanbul by enemy forces convey both emotional and political messages. In his works, themes such as homeland, nation and religion are intricately interwoven. His sincere tone in poetry reflects a sensitivity that resonates with the public. Furthermore, Ahmet Cevad’s engagement with contemporary Islamic thought places him in parallel with the reformist stance of Mehmet Akif Ersoy. His efforts to reinterpret Islam’s relationship with the modern world strengthened his intellectual profile earning him respect in both Turkist and Islamist circles. With this multifaceted stance, Ahmet Cevad became a unifying voice of Turkish modernization that transcended national borders.

Anahtar Kelimeler

Ahmet Cevad , Turkism , Islamism , Ottoman , solidarity.

Kaynakça

• Abduh, M. (1909). Bugünkü Müslümanlar yahut Müslümanlığa Müslümanlara ihticâc (M. Âkif, Çev.). Sebilürreşad (Sırat-ı Müstakim), 25(1), 394-397. Erişim adresi: http://www.bagcilar.bel.tr/Files/eKitap/siratimustakim_sebilurresad/turkce/cilt_1.pdf.
• Aslan, B. (2000). Kardaş kömeği (yardımı) ve Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Багиров, А. (2020). Жертва красного террора. IRS Наследие: международный азербайджанский журнал, 3, 10-18. Erişim adresi: https://www.irs-az.com/sites/default/files/2020-12/10.pdf.
• Buçukcu, Ö. (2020). Milliyetçilik. İstanbul: Ketebe Yayınları.
• Cavad, Ə. (1915). Acara məktubları. Bakı: Açıq Söz qəzeti.
• Cavad, Ə. (2005). Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb.
• Cavad, A. (2011). Acara mektupları 1. Bizim Ahıska, 24, 35-37. Erişim adresi: http://www.ahiska.org.tr/wp_pdf/sayi24/35_s24_SAYI-24.pdf.
• Doğan, D. M. (2013). Türkiye Cumhuriyeti tarihine giriş. Ankara: Yazar Yayınları.
• Ersoy, M. A. (2009). Safahat. İstanbul: İz Yayıncılık.
• Karakoç, S. (2013). Mehmed Âkif. İstanbul: Diriliş Yayınları.
• Kazdal, İ. (2017). Mehmet Akif Ersoy: Modernleşmek mi, İslamlaşmak mı? İstanbul: Düşün Yayıncılık.
• Mehmet Akif. (1921). İstiklâl marşı. Sebilürreşad, 18(467), 1.
• Məmmədli, A. (2010). Əhməd Cavad və Türkiyə. Bakı: Elm və Təhsil.
• Muhiddin, A. (2004). Şiir, milliyetçilik, İslâmcılık (M. S. Mertoğlu, Çev.). İstanbul: Küre Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2003). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özel, İ. (2022). Erbain. İstanbul: TİYO Yayınları.
• Resulzade, M. E. (1990). Azerbaycan Cumhuriyeti (Y. Akpınar, Haz.). İstanbul: Azerbaycan Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği Yayınları.
• Şemseddin Sami. (2009). Kâmûs-ı Türkî (Ö. F. Akün, Haz.). İstanbul: Kapı Yayınları.
• Tüzer, A. (2017). Dinin kaderi. Ankara: Elis Yayınları.
• Yıldırım, İ. M. (2021). Azerbaycan millî şairi Ahmet Cevat’ın şiirlerinde Türkiye. Bursa: Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 10(1), 179-191. Doi: https://doi.org/10.7884/teke.5245