Timur’un Mardin Seferleri ve Artuklularla Kurduğu Siyasi İlişkiler

Yıl 2025, Cilt: 16 Sayı: 2, 389 - 411, 29.11.2025

Abdülbaki Bozkurt

https://doi.org/10.19059/mukaddime.1710109

Öz

Türk tarihinde derin izler bırakmış hükümdarlardan biri olan Timur, girdiği bütün savaşları kazanarak Türkistan’dan Avrupa’ya kadar olan coğrafyada hükmünü kabul ettirmiştir. Timur, batıya doğru yaptığı “beş yıllık” ve “yedi yıllık” seferler kapsamında Mardin’i kuşatmıştır. Cihangirlik iddiasıyla ortaya çıkan Timur, üzerine sefer düzenlediği bütün toprakların Cengiz Han ve soyuna ait olduğunu, kendisinin de bu toprakların doğal varisi olduğunu ileri sürmüştür. Bu çalışma, varisi olduğunu iddia ettiği yerlere sahip olmak isteyen Timur’un Suriye, Mısır ve Anadolu toprakları üzerindeki emelini gerçekleştirebilmek amacıyla anahtar bir konumda gördüğü Mardin Artuklularını hedef alan seferleri ve bunların neticesinde ikili arasında gelişen siyasi ilişkilerini incelemektedir. Makale önemini, konu ile ilgili ilk araştırma makalelerinden biri olma özelliğinden almaktadır. Araştırmada, olaylara şahitlik eden Timur taraftarı yazarlarının yanı sıra çağdaşı olan karşıtlarından da yararlanılmıştır. Her iki tarafın görüşleri karşılaştırılarak ve gerektiğinde günümüz tarihçilerinin yorumlarıyla birlikte kişisel değerlendirmeler de katılarak verilmiştir. Çalışmada, çözümleme, karşılaştırma ve yorumlama metotlarından yararlanılmıştır. Çalışmanın neticesinde cihangirlik iddiası olan Timur’un bu hedefine ulaşabilmesi için stratejik bir konuma sahip Mardin’i ele geçirerek Memlüklerin kuzey sınırında bir gedik açma niyetinin olduğu anlaşılmıştır. Bunu gerçekleştirdiği takdirde Mısır ve Suriye’yi çok daha kolay elde edebilecek ve Anadolu’da olup bitenlerden de erken haberdar olabilecekti.

Anahtar Kelimeler

Orta Çağ , Türk Tarih , Timur , Artuklu , Mardin

Timur's Mardin Expeditions and His Political Relations with the Artuqids

Öz

Timur, one of the rulers who left deep marks in Turkish history, won all the wars he fought and established his rule in the geography from Turkestan to Europe. Timur laid siege to Mardin as part of his “five-year” and “seven-year” campaigns towards the west. Timur, who emerged with the claim of being the world champion, claimed that all the lands he campaigned on belonged to Genghis Khan and his lineage and that he was the natural heir of these lands. This study examines the campaigns targeting the Mardin Artuqids, whom Timur saw as a key figure in order to realize his ambitions on Syria, Egypt and Anatolia, which he claimed to be his heirs, and the political relations that developed between the two as a result. The article derives its importance from the fact that it is one of the first research articles on the subject. In the study, in addition to the pro-Timur writers who witnessed the events, his contemporary opponents were also used. The views of both sides were compared and, when necessary, personal evaluations were added together with the comments of contemporary historians. The study utilized analysis, comparison and interpretation methods. As a result of the study, it was understood that Timur, who claimed to be a conqueror, intended to open a gap in the northern border of the Mamluks by capturing Mardin, which had a strategic location, in order to achieve this goal. If he did this, he would be able to capture Egypt and Syria much more easily and would be informed about what was happening in Anatolia early.

Anahtar Kelimeler

Middle Ages , Tukish History , Timur , Artuqid , Mardin

Kaynakça

• Abdüsselam Efendi. (2007). Mardin Tarihi. (Hüseyin Haşimi Güneş, Ed.). İstanbul: Mardin Tarihi İhtisas Kütüphanesi.
• Aka, İ. (2000). Timur ve Devleti. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• ______ (2012). Timur. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Aksoycuk, N. (2019). Emîr Timur, Kişisel Özellikleri ve Askerî Dehâsı. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10, 5. doi:10.33537/sobild.2019.10.2.1
• Alptekin, C. (1991). Artuklular. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Andican, A. A. (2019). Emir Timur. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Aynî, B. (2003). Ikdu’l Cuman (Sultan Berkuk). (İman Ömer Şükri, Ed.). Kahire: Darü’s-safve Li’t-tiba’a.
• Barthold, W. (2015). Uluğ Bey ve Zamanı. (İsmail Aka, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Başar, F. (1995). Fetret Devri. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Baştürk, Saadettin. (2010). Timur’un Ortadoğu-Anadolu Seferleri, Bu Seferlere Karşı Koyma Çabaları ve Sonuçları. History Studies, (Ortadoğu Özel Sayısı), 13-25.
• _______________(2006). Timur’un Ortadoğu-Anadolu Seferleri Döneminde Mardin (ss. 381-385). I. Uluslararası Mardin Tarihi Sempozyumu, Sunulmuş Bildiri, İstanbul.
• Bezer, G.Ö. (2010). Nizâmeddin Şâmî, Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Cengiz, E. (2020). Timur’un Suriye Seferi. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (26), 635-659.
• Çetin, H. (2012). Ankara Savaşı. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Develi, H. (1997). “Dua ve Yas Motifi Olarak “Baş Aç” Tabiri. Türkiyat Mecmuası, 20, 85-111.
• Dilek, K. (2010). Şerefeddin Ali Yezdî. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Esterâbâdî, A. B. E. (1990). Bezm u Rezm. (Mürsel Öztürk, Çev.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Harold Lamb. (2006). Emir Timur. (A. Göke Bozkurt, Çev.). İstanbul: İlgi Yayınları.
• Hesamipour, A. (2005). El-Fuşenci’nin “İbretü’n-Nazırin” Adlı Eserinde Timur Devri Olayları (Metin Çeviri ve Değerlendirme),. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Hüseyin Ali. (2020). Târîhu Medineti Mardin. Akara: İlahiyat Yayınları.
• İbn Arabşah. (2012). Acaîbu’l-Makdur (Bozkırdan Gelen Bela). (Ahsen Batur, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
• İbn Hacer, A. (1969). İnbâʾü’l-ġumr bi-ebnâʾi’l-ʿumr. (Hasan Habeşi, Ed.) (C. 1). Kahire: el-Meclis el-A’lâ li Şuun el-İslamiyye Lecnet İhya et-Turas el-İslami.
• İbn Kādîşühbe, T. (1988). Tarih İbn Kadı Şuhbe. (Adnan Derviş, Ed.) (C.3- 4). Dımaşk: Fransız Enstitüsü.
• İbn Tağrîberdî. (1992). En-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki mısr ve’l-kāhire. (Ş. Muhammed Hüseyin, Ed.) (C. 6). Kahire: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
• İbnü’l-Ezrak el-Fâriki. (1991). Meyyafarikin ve Amid Tarihi. (Ahmet Savran, Çev.). Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• İbnü’l-Fırat, N. (1942). Târîḫu’d-düvel ve’l-mülûk. (Konstantin Zureyk, Ed.) (C. 9). Beyrut: Camiatü’l-Amerikiyye Menşurat Külliyet el-Ulum ve’l-Adâb.
• İbnü’l-İmâd. (1991). Şeẕerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. (Mahmut el-Arnavut, Ed.). Dımaşk: Dar İbn Kesir.
• Kanat, C. ve Alican, M. (2018). Timur. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Koçak, M.E. (2023). Timur’un Savaş Sanatı: Hindistan Seferi Örneği (1398-1399)
• Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, (5),161-176.
• Köprülü, M. F. (1978). Artuk Oğulları. İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı.
• Makrîzî, T. (1997). es-Sûluk li Marifeti’d-Düvel ve’l-Mûluk. (Muhammed Abdulkadir Atta, Ed.) (C. 5). Beyrut: Darü’l-kütübi’l-İlmiyye.
• Manz, B.F. (2006).Timurlenk. (Zuhal Bilgin Çev.).İstanbul:Kitap Yayınevi.
• Merçil, E. (1989). Gazneliler Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Oppenheim, M. von. (ty.). Tell Halaf (A New Culture in Oldest Mesopotamia). (İng. Gerald Wheeler, Çev.). Clascow: Great Britain By Robert Maclehose And Co. Ltd. The Unıversıty Press,.
• Osmanoğlu, Ç. (2017). Emir Timur. İstanbul: Kamer Yayınları.
• Özgüdenli, O. G. (2012). Tümen. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Şâmî, N. (1987). Ẓafernâme. (Necati Lugal, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Şehâbeddin, İ. A. (1882). ʿAcâʾibü’l-maḳdûr fî nevâʾibi (aḫbâri) Tîmûr. yy: Erdokaid Matbaası.
• Tekin, N. (2017). Emir Timur. İstanbul: Kariyer Yayınları.
• Turan, O. (1998). Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Yezdî, Ş. A. (2013). Emîr Timur (Ẓafernâme). (Ahsen Batur, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Yuvalı, A. (1998). Hülâgû. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• ___________ (1999).İbn Arabşah. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Yücel, Y. (1989). Timur’un Ortadoğu-Anadolu Seferleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• ___________ (1991). Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar II. Ankara: Türk Tarih Kurumu.