Dimili’de (Zazaki) Dilsel Varyasyonlar: Modan Ağzı Üzerine Betimleyici Bir İnceleme

Öz

Sadece Türkiye sınırları içerisinde konuşulan bir Kürtçe lehçesi olan Dimili (Zazaki), coğrafi ve tarihi faktörler nedeniyle önemli bir ağız çeşitliliği sergiler. Bu lehçenin, daha az belgelenmiş ağızlarından biri de Bitlis’in Mutki/Modan ilçesinde konuşulan Modan ağzıdır. Bu çalışma, yerli konuşuculardan yapılan saha araştırmalarına dayalı olarak Modan ağzının fonolojik ve morfolojik özelliklerinin kapsamlı bir tanımını sunmaktadır. Çalışma, daha önce tanımlanmamış bu ağız üzerine belgeleyici bir katkı sağlamanın ötesinde, Modan ağzını Dimili lehçe sürekliliği içerisinde konumlandırmayı amaçlamaktadır. Belirgin fonolojik karşılıkların ve morfolojik yapıların karşılaştırmalı analizi, Modan ağzının Dimili içinde geçişsel bir konuma sahip olabileceğine dair kanıtlar sunmaktadır. Bu çalışma, Dimili ağızlarının belgelenmesine ve sınıflandırılmasına katkıda bulunarak Kürt dil ekolojisi içerisindeki mikro-çeşitlilik ve içsel farklılıkların daha iyi anlaşılmasını sağlamaktadır. Ayrıca, Kürt ve İrani diyalektoloji alanındaki gelecekteki araştırmalar için ampirik bir temel sunmakta ve Dimili’nin lehçe yapısının korunmasına yönelik önemli bir katkı niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Modan Dimilileri
• Modan Ağzı Dimilicesi
• Zazaca Ağız Çalışmaları
• Mutki
• Modan

Linguistic Variation in Dimili (Zazaki): A Descriptive Study of the Modan Dialect

Öz

Dimili (Zazaki), a Kurdish dialect spoken only within Turkey, exhibits significant dialect diversity due to geographical and historical factors. One of the less documented dialects is the Modan dialect, spoken in the Mutki/Modan district of Bitlis. This study provides a comprehensive description of the phonological and morphological characteristics of the Modan dialect based on fieldwork with native speakers. Beyond providing a documentary contribution to this previously unidentified dialect, the study aims to situate the Modan dialect within the Dimili dialect continuum. Comparative analysis of prominent phonological correspondences and morphological structures provides evidence that the Modan dialect may occupy a transitional position within the Dimili dialect. This study contributes to the documentation and classification of Dimili dialects, thereby providing a better understanding of microdiversity and internal differences within the Kurdish linguistic ecology. Moreover, it provides an empirical basis for future research in the field of Kurdish and Iranian dialectology and is an important contribution to the preservation of the dialect structure of Dimili.

Anahtar Kelimeler

• Modan Dimilis
• Modan Dialect
• Zaza Dialect Studies
• Modan
• Mutki

Kaynakça

1. Bedirxan, C. & Lescot, R. (2009). Kürtçe Gramer (Kurmanci Lehçesi). İstanbul: Avesta.
2. Bingöl, İ. (2020). Rêzimana Zazakî ya Devoka Gimgimê. İstanbul: Avesta.
3. Bitlisi, M. Ş. (2019). Şerefname Kürt Tarihi. (İ. Sungur, Çev.) Ankara: Sîtav.
4. Bitlisi, Ş. (2018). Şerefname Cilt-I Kürt Tarihi. (A. Yegin, Çev.) İstanbul: Nûbihar.
5. Chambers, J.K. & Trudgill, P. (2004). Dialectology (Cilt Second Edition). Cambridge: Cambridge University Press.
6. Çağlayan, E. (2020). Tepedeki "Şehir" Mutki Etnik Gruplar, Aşiretler ve Şeyhler. Bitlis Kent Kültür ve Toplum. Deniz Aşkın (Edt.). 175-197. İstanbul: Pınar Yayınları.
7. Çelebi, E. (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Bağdad-Basra-Bitlis-Diyarbakır-Isfahan-Malatya-Mardin-Musul-Tebriz-Van 4. Kitap, 1. Cilt. (S. A. Kahraman, & Y. Dağlı, Dü) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. Değirmenci, N. (2017). Yeni Farsça ve Zazaca Arasındaki Ortak Sözcükler Etimolojisi. (Doctoral Thesis). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doğu Dilleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı, Fars Dili ve Edebiyatı.

9. Fischer, S. R. (2020). Dilin Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
10. Gündoğdu, S., & Bulan, A. (2023). Ezafe in Zazaki. Toronto Working Papers in Linguistics, 45(1), https://doi.org/10.33137/twpl.v45i1.41679.
11. Gündoğdu, S. & Arsalan K. & Andrew P. (2020). Revisiting “double” ezafe in Southern Zazaki. In Proceedings of the 2020 annual conference of the Canadian Linguistic Association. Eds. M. Emma Butterworth and Angelica Hernández.
12. Haig, G. & Öpengin, E. (2014). Gender in Kurdish Structural and socio-cultural dimensions. M. Hellinger, & H. Motschenbacher (Edt.). Gender Across Languages, Vol IV (247-276). John Benjamins Publishing Company.
13. Keskin, M. (2008). Zur Dialektalen Gliederung des Zazaki. Frankfurt: Der Johann-Wolfgang-von-Goethe-Universität, Institut für Vergleichende indogermanische Sprachwissenschaft.
14. Keskin, M. (2018). Zazaca Üzerine Notlar. Ş. Aslan (Edt). Herkesin Bildiği Sır: Dersim (221-242). İstanbul: İletişim.
15. Kırkan, A. (2019). Zazacanın Fonetik Açıdan İncelenmesi; Kuzey, Güney ve Merkez Zazacasının Karşılaştırılması. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kürt Dili ve Kültürü Anabilim Dalı.
16. Kırkan, A. (2020). Zazakî de Zayend. Bingöl Araştırmaları Dergisi, 6(2), 141-167.
17. Kırkan, A. (2021). Zazakî de Edatî. Kurdiname(4), 206-226.
18. Kırkan, A. (2021). Zazakî de Kar. Wan: Peywend.
19. Korkmaz, Z. (2010). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Ladefoged, P. & Johnson, K. (2011). A Course in Phonetics. Wadsworth: Wadsworth Cengage Learning.
21. Leezenberg, M. (1993). Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing?. Amsterdam: ILLC Prepublication.
22. Malmisanıj. (1996). Kırd, Kırmanc, Dımıli Veya Zaza Kürtleri. İstanbul: Deng.
23. Malmîsanij. (1997). Ferhengekê Kirdkî-Pehlevkî-Kurmanckî. Sweden: Apec.
24. Malmîsanij. (1998). Kirmanckîya (Zazakîya) Motkî û Hewêlî ra. Vate Kovara Kulturî(6), 16-26.
25. Malmîsanij. (2009). Derheqê Kirmancanê Modanî (Motkanî) de. Vate Kovara Kulturî(32), 73-101.
26. Malmîsanij, M. (2015). Kurmancca İle Karşılaştırmalı Kırmancca (Zazaca) Dilbilgisi. İstanbul: Vate.
27. Malmîsanij, M. (Winter, 2021). Kırmanncca Etimolojisine Doğru-II. Vate(67), 29-51.
28. Mann, O. (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. (K. Hadank, Edt.) Berlin: Verlag Der Preussischen Akademie Der.
29. Mo’in, M., & Shahidi, J. (Edt). (1998). Loghatnâme (Encyclopedic Dictionary) (Cilt 15). Tehran: Tehran University Publications.
30. Muhammed, Husein. (no date). Dengnasî di Kurdî de.
31. Ozkal, H. (2019). Gramer û Raştnûştişê Kurdî / Kirdkî [Kirmanckî / Zazakî]. Ankara: J&J.
32. Öpengin, E. (2013). A corpus- based study of person marking in the Mukri variety of Central Kurdish. Université Sorbonne Nouvelle-Paris 3; Otto-Friedrich Universitat Bamberg.
33. Paul, L. (1998). Zazaki Grammatik und Versuch einer Dialektologie. Beiträge zur Iranistik 18. Wiesbaden: Ludwig Reichert Verlag.
34. Selcan, Z. (2011). Zazaca Alfabe ve Alfabetik Sıralama. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (263-270). Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yayınları.
35. Sykes, M. & Bart & M.P.. (1915). The Caliphs' Last Heritage, A Short History of The Turkish Empire. London: Macmillan and Co.
36. Todd, T. L. (2008). A Grammar of Dimili Also Known As Zaza. Germany: (Electronic Publishing).
37. Xasî, E. (2013). Mewlidê Kirdî. (R. Lezgîn, Edt.) İstanbul: Nûbihar.
38. Xasî, M. E. (no date). Mewlîd. (W. Merdimîn, Edt.) İstanbul: Hîvda.
39. Yıldız, P. (2017). Mehelî û Kirmanckîya Înan. İstanbul: Vate.
40. Yonat, M. (2021). Muqayeseya Sîstema Nomînal ya Zazakî û Hewramî. Zazakî û Zazayî-Rêzexebatê Akademîkî A. Kırkan & N. Beltekin (Edt). 207-243. Van: Peywend.
41. Yonat, M. (2022). Analîzeke Sosyolînguîstîk Li Ser Morfolojîya Navdêrî Ya Devokên Kurmancî: Devokên Başûrê Rojhilat, Başûrê Rojava û Bakur. Van: Peywend.