Sa‘dî-yi Sivâsî’nin Necât-ı Sâlik Adlı Mesnevisi

Öz

Bu makale, Halveti tarikatının Şemsî koluna mensup Sivaslı Mehmed Sa‘dî’nin Necât-ı Sâlik adlı mesnevisini tanıtmakta ve eserin tenkitli metnini ortaya koymaktadır. Necât-ı Sâlik, dervişlere tarikat adabını öğretmek, seyr ü süluk yolunun aşamalarını açıklamak, ahlaki ve manevi terbiye kazandırmak amacıyla kaleme alınmış didaktik bir eserdir. Mesnevi, tasavvufi öğretinin şeriat, tarikat ve hakikat temelleri etrafında şekillenmekte, özellikle şeriat kısmında Kur’an, ibadet ve ahlak konuları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Ayrıca bedenî hastalıklarla ahlaki ve manevi terbiye arasında kurulan ilişki bağlamında çeşitli hastalık, ilaç ve bitki adlarına yer verilmekte, bu yönüyle mesnevi, dönemin tıbbi ve nebati literatürüne ilişkin dikkate değer bir söz varlığı da sunmaktadır. Eserde Hızır ile Musa kıssası sembolik bir yapı içinde ele alınmış, kıssa üzerinden ilm-i ledün anlayışı ve mürşit-salik ilişkisi açıklanmıştır. Bu çerçevede mesnevinin tematik ve sembolik kurgusu, klasik tasavvufi yorum geleneğiyle uyum göstermektedir. Eserin bilinen iki nüshası üzerinden yapılan incelemede, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi’ndeki Nuruosmaniye 4951 ve Hacı Mahmud Efendi 3543 nüshaları karşılaştırılarak tenkitli metin hazırlanmış, nüshalar tanıtılarak metnin neşir yöntemi açıklanmıştır. Bu karşılaştırma sayesinde metnin farklı istinsah aşamaları görünür kılınmış ve mesnevinin oluşum sürecine dair daha bütünlüklü bir metin yapısı elde edilmiştir. Makale mesnevinin muhtevasını, yapısal özelliklerini ve tasavvufi kurgusunu ortaya koyarak on sekizinci yüzyıl dini-tasavvufi Türk edebiyatına yeni bir metin kazandırmaktadır. Bununla birlikte çalışma, mesnevi müellifi Mehmed Sa‘dî’nin edebî kişiliğini daha belirgin hâle getirmekte, hayatı ve Halveti çevresi içindeki yeri hakkında metne dayalı yeni bilgiler ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Sa‘dî
• Necât-ı Sâlik
• tasavvufi mesnevi
• Halvetilik
• tenkitli metin

Necat-ı Salik: A Masnavi by Sadi of Sivas

Öz

This article introduces Necat-ı Salik, a masnavi by Mehmed Sadi of Sivas, a member of the Khalwati order, and presents its critical edition. Necat-ı Salik is a didactic work composed to teach disciples the principles of the Sufi path, to outline the stages of spiritual progression (seyr u sulūk), and to encourage moral and spiritual refinement. The masnavi is shaped around the foundations of sharī‘a, ṭarīqa and ḥaqīqa, and in the section on sharī‘a, issues of Qur’anic guidance, ritual practice and ethical conduct are discussed in detail. It also establishes a connection between bodily illness and moral-spiritual discipline and includes references to various diseases, remedies, and plants; in this respect, the masnavi presents a noteworthy vocabulary related to medical and botanical knowledge of the period. The narrative includes the story of Khidr and Moses, which is treated symbolically to illustrate esoteric knowledge (ilm-i ladun) and the relationship between master and disciple. The thematic and symbolic design of the work aligns with the classical tradition of Sufi interpretation. The study compares two manuscript copies preserved in the Süleymaniye Manuscript Library, namely Nuruosmaniye 4951 and Hacı Mahmud Efendi 3543, to establish the critical text. This comparison has made the different stages of the manuscript transmission visible and has provided a more coherent textual structure for understanding the formation of the masnavi. The research brings a new text into the corpus of eighteenth-century Turkish religious-mystical literature and offers observations on the Sufi worldview reflected in its content. Furthermore, the study contributes to clarifying the literary identity of Mehmed Sadi and provides new text-based information concerning his life and his position within the Khalwati milieu.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Sadi
• Necat-ı Salik
• Sufi masnavi
• Khalwati order
• critical edition

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. (2019). Keşfü’l-hafâ. M. Genç (Çev.). İstanbul: Beka Yayıncılık. Aksoy, H. (1984). Şemseddîn Sivâsî, hayatı, eserleri ve mevlidi: tenkitli neşir. (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
2. Aksoy, H. (2005). Şemseddîn Sivâsî, hayatı, şahsiyeti, tarikatı, eserleri. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9, 1-43.
3. Aksoy, H. (2010). Şemseddîn Sivâsî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 38, 523-526.
4. Aktepe, M. M. (1998). Hekimoğlu Ali Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17, 166-168.
5. Akyüz, H. (2016). Ömer Nasuhi Bilmen’in hadis kültüründeki yeri. Diyanet İlmî Dergi, 52(2), 69-95.
6. Albayrak, İ. (2003). Kur’ân ve tefsir açısından Hızır kıssası ve ledün-i ilmi. Kur’ân ve Tefsir Araştırmaları: (İslam Düşüncesinde Gayb Problemi-I), 5, 187-210.
7. Aşkar, M. (1999). Bir Türk tarikatı olarak Halvetiyye’nin tarihî gelişimi ve Halvetiyye silsilesinin tahlili. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1, 535-564.
8. Atılgan, Y. K. (2006). Ledünnî ilmin Hz. Mûsâ-Hızır (a.s.) kıssası bağlamında kelâmî açıdan değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.

9. Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük Türkçe sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
10. Bardakçı, M. N. (1998). İsmail Hakkı Bursevî’nin Musa-Hızır kıssası yorumunun ilim-marifet uygunluğu açısından değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5, 81-103.
11. Baytop, T. (1984). Türkiye’de bitkiler ile tedavi (Geçmişte ve bugün). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
12. Baytop, T. (2007). Türkçe bitki adları sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Bursevî, İsmail Hakkı. (1330). Rûhu’l-beyân. İstanbul: Matbaa-i Osmâniyye.
14. Canan, İ. (1993). Kütüb-i sitte, hadis ansiklopedisi. İstanbul: Akçağ Yayınevi.
15. Çakıcı, B. (2023). Eski Anadolu Türkçesi ile yazılmış dört tıp metni üzerinde bitki adları incelemesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
16. Çapraz, E. (2005). Fahri Bilge defterlerindeki Kayseri ve yöresi halk şairleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
17. Çelik, İ. ve Yıldırım, B. (2018). Halvetiyye geleneğinde etvâr-ı seba/nefsin mertebeleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 86, 21-44.
18. Demircan, Y. (2012). Tıyn-ı mahtûm: Akdeniz dünyasının mucize toprağı. Acta Turcica, 4(1), 281-295. Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’ân-ı Kerim mushafı. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf
19. Erkaya, M. E. (2018). Tasavvufta mürid-mürşid ilişkileri bağlamında Hızır kıssası. M. Yıldırım (Ed.). II. Uluslararası Multidisipliner Çalışmaları Kongresi içinde (ss. 142-152). Ankara: Akademisyen Kitabevi.
20. Ertuğrul, M. (2021a). Hz. Mûsâ-Hızır (as) kıssasının tasavvufî yorumu. (Yayımlanmış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
21. Ertuğrul, M. (2021b). Mûsâ peygamber’in yol arkadaşı Hızır’ın kimliği. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 293-332.
22. Ertuğrul, M. (2022). Hz. Mûsâ ve Hızır’ın gizemli yolculuğu, büyük buluşma. İstanbul: Erkam Akademi. Gürlek, M. (2011). ‘Alâ’im-i Cerrâhîn’de geçen bitki adları. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(7), 123-145.
23. Hayatizade Mehmed Emin. (2023). Hekimbaşı Hayatizade Mehmed Emin Efendi döneminde Osmanlı sarayında uygulanan ilaç terkipleri. R. Tuğ (Yay. haz.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
24. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. (2006). Fütûhât-ı Mekkiyye. E. Demirli (Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık. Kaya, B. A. (2015). Klâsik Türk şiirinde şifâlı bitkiler üzerine bir deneme. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 15, 263-314.
25. Kılıç, A. (1975). Sa‘di Sîvâsî’nin Necât-ı sâlik adlı eserinin transkribe ve tahlili. (Yayımlanmamış lisans tezi). Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Ankara.
26. Kırca, C. (2003). Mecmau’l-Bahreyn. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 28, 256.
27. Kurnaz, C. (1998). Hızır (Edebiyat). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17, 411-412.
28. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin b. Abdülmelik. (2012). Letâifü’l-işârât. M. Yalar (Çev.). E. Güngör (Yay. haz.). İstanbul: İlk Harf Yayınevi.
29. Küçüker, P. ve Yıldız, Y. (2018). Tercüme-i Müfredât-ı İbn-i Baytar’daki (150b-295a) bitki adları üzerine bir inceleme (II). Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 2(1), 109-137.
30. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmanî. Cilt 5. N. Akbayar (Yay. haz.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Muallim Nâcî. (1317). Lugat-ı Nâcî. İstanbul: Asır Kütüphanesi ve Matbaası.
31. Necmeddîn-i Kübrâ, Ahmed b. Ömer. (2009). et-te’vîlâtu’n-Necmiyye fî tefsîri’l-işârî ve’s-sûfî. Ahmed Ferid el-Mizyâdî (Ed.). Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiye.
32. Sa‘dî Sivâsî. Necât-ı sâlik. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Nuruosmaniye/04951-003, 180507. Sakızlı İsa Efendi. (2019). Nizâmü’l-edviye. M. B. Aydın ve S. Murad (Yay. haz.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
33. Sivaslı Mehmed Sa‘dî. (1142). Necât-ı sâlik. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi/03543-004, 256731.
34. Şahin, İ. (2022). Hz. Musa Hızır kıssası ile ilgili ayetlerin tasavvuf âdâbı çerçevesinde yorumu üzerine. Tasavvur-Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 8(1), 215-249. DOI: 10.47424/tasavvur.1082562
35. Şemseddin Sâmî. (1999). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
36. Tabîb İbn-i Şerîf. (2017). Yâdigâr: 15. yüzyıl Türkçe tıp kitabı. Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf. O. Sakin vd. (Yay. haz.). İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği.
37. Taşkın, G. (2012). Kanunî döneminde “mahfî” bir şair: Mahfî-i Gilanî ve Bih-i Çinî tercümesi. Turkish Studies, 7(3), 2423-2443.
38. Temel, Z. (2020). Kur’ân’daki Musa-Hızır kıssasının İbnü’l-Arabî yorumu. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
39. Tıetze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati. S. Tezcan (Ed.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. Tulum, M. (2011). 17. yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
40. Uludağ, S. (1997). Halvetiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 15, 393-395.
41. Uludağ, S. (1998). Hızır (Tasavvuf ve halk inancı). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17, 409-411. Uludağ, S. (2006). Nefis. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 32, 526-529.
42. Uludağ, S. (2010). Sülûk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 38, 127-128.
43. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
44. Usta, M. (2015). Tasavvuf eğitiminde etvâr-ı seb‘a metodu. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
45. Ünver, İ. (2011). Mesnevî. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, Türk Şiiri Özel Sayısı II, Divan Şiiri içinde (ss. 430-563). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
46. XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. (2009). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.