Tanze/Tanza Emir Nasreddin Külliyesi ve Vakfiyesi

Öz

Günümüzde Kavaközü olarak bilinen, Ortaçağ ve sonrasında Tanze/Tanza olarak zikredilen yer, Siirt merkeze bağlı bir köy olarak hala varlığını sürdürmektedir. Ortaçağ’da önemli din adamlarının yetiştiği bir eğitim merkezi olan Tanza, sonrasında Cizre merkezli Bohti beyliğinin önemli merkezlerinden birisi haline gelmiştir. Bu dönemde de eğitimdeki önemini koruyan köy, mevcut medresenin harap olması üzerine Bohti Beylerinden Nasireddin tarafından yeniden inşa edilerek bir külliyeye dönüştürülmüştür. Köyün içindeki külliye cami, türbe, medrese, han, değirmen, su yapısından oluşmaktadır. Köye hakim bir tepenin yamacında ise eski köy yerleşimi, tepesinde ise kaleye ait kalıntılar yer almaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde muhafaza edilen 2166 numaralı Bitlis ve havalisine ait vakfiye defterinin 6. Sırasında Tanza Köyündeki Mir Nasreddin Vakfiyesi’nin bir sureti bulunmaktadır. Vakfiyede vakfın kurucusu, kurulma amacı, akarların isimleri ve sınırları, akarlardan elde edilecek gelirlerin ne şekilde taksim edileceği detaylı bir şekilde yazılmıştır. 940/1534 tarihinden önceki döneme ait medresenin harap olup kullanılamaz hale gelmesi üzerine Mir Nasreddin tarafından yeni bir medrese inşa edilerek muhtelif araziler medreseye vakfedilmiştir. Akabinde 945/1538 yılında yeni araziler vakfedilerek medresenin gelir getiren arazileri artmıştır. 2000-2006 yılları arasında Prof. Dr. Ali BORAN başkanlığındaki bir ekip tarafından gerçekleştirilen yüzey araştırması sonucunda Tanza köyündeki külliye bilim dünyasına tanıtılmıştır. Külliyenin medresesi kullanılamayacak derece harap haldedir. Cami ve türbe sağlam olup, han mevcut toprak seviyesinin altında kalmıştır. Değirmen köyde vuku bulan bir taşkın sonucu yok olmuştur. Külliyenin batısındaki su yapısının birkaç duvarı mevcuttur. Bu çalışma ile unutulmaya yüz tutmuş bir eğitim yapısı ile zengin vakfiyesi tanıtılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Siirt
• Tanza/Tanze
• Emir Nasreddin
• Buhti
• Vakfiye

Tanze/Tanza Emir Nasreddin Complex and Foundation

Öz

The place known today as Kavaközü, referred to as Tanze/Tanza in the Middle Ages and thereafter, still exists as a village belonging to the centre of Siirt. Tanza, an educational centre where important religious figures were trained in the Medieval period, later became one of the important centres of the Bohti principality based in Cizre. During this period, the village retained its importance in education. Following the destruction of the existing madrasa, it was rebuilt by Nasireddin, one of the Bohti Beys, and converted into a complex. The complex within the village consists of a mosque, a tomb, a madrasa, a caravanserai, a mill, and a water structure. On the slope of a hill overlooking the village are the remains of the old village settlement, while the hilltop features the ruins of a castle. A copy of the Mir Nasreddin Waqf in Tanza Village is found in the 6th row of the waqf register numbered 2166 pertaining to Bitlis and its environs, preserved in the Archives of the General Directorate of Foundations. The waqf register details the founder of the waqf, its purpose, the names and boundaries of the waqf properties, and how the income from these properties is to be distributed. Following the destruction and subsequent unusability of the madrasa dating from before 940/1534, Mir Nasreddin constructed a new madrasa and foundation various lands to it. Subsequently, in 945/1538, new lands were endowed, increasing the madrasa's income-generating properties. As a result of the survey conducted between 2000 and 2006 by a team led by Prof. Dr. Ali BORAN, the complex in Tanza village was introduced to the scientific world. The madrasa of the complex is in a state of ruin and unusable. The mosque and tomb are in good condition, while the caravanserai lies below the current ground level. The mill was destroyed by a flood that occurred in the village. Several walls of the water structure to the west of the complex remain. This study aims to introduce an educational structure that has fallen into disuse and its rich foundation.

Anahtar Kelimeler

• Siirt
• Tanza/Tanze
• Emir Nasreddin
• Bokhti
• Foundation

Kaynakça

1. Açıkyıldız Şengül, B. (2014). Cizre Kırmızı Medrese: Mimari, iktidar ve tarih. Kebikeç, 37, 169–198.
2. Akgündüz, A. (2013). İslam hukukunda ve Osmanlı tatbikatında vakıf müessesesi. Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
3. Apuhan, Z. (2023). Nehcü’l-Enâm’da belâgat uygulamaları. İKSAD.
4. Aslan, A. (2008). Miladi XII. ve XIII. yüzyılda Siirt’te Arap edebiyatı çevresi. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20(20), 103–134.
5. Baluken, Y. (2021). Aşiretten Mîrliğe Buxtiler. Kurdiname, 4, 46–66.
6. Barkan, Ö. (2015). H. 933-934 (M. 1527-1528) mali yılına ait bir bütçe örneği. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 15(1–4), 251–329.
7. Berki, A. H. (1965). Vakıfların hukuk ve tarih bakımından kıymeti. Vakıflar Dergisi, 6, 5–7.
8. Boran, A., Tüfekçioğlu, A., Yıldız, İ., & Erdal, Z. (2023). Siirt’teki kültür varlıkları.

9. Bruinessen, M. van. (2008). Ağa, şeyh, devlet. İletişim Yayınları.
10. Çetin, S. (2013). Yâkût el-Hamevî’nin Mu‘cemü’l-Büldân adlı eserinde Kürtler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Çevik, A. (2002). XI.-XIII. yüzyıllarda Diyar-ı Bekr bölgesi tarihi (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
12. Göyünç, N. (1991). XVI. yüzyılda Mardin Sancağı. Türk Tarih Kurumu.
13. Göyünç, N. (2011). Diyarbekir Beylerbeyliği’nin ilk idarî taksîmatı. Tarih Dergisi, 23, 23–34.
14. Hayashi, K. (2008). Fatih vakfiyeleri’nin tanzim süreci üzerine. Belleten, 72(263), 73–94.
15. İbnü’l Esir. (1991). el-Kâmil fi’t-Tarih (C. 10, A. Özaydın, Çev.).
16. İbnü’l Ezrak. (1975). Meyyafarkin ve Amed Tarihi (C. 1, M. E. Bozarslan, Çev.).
17. İbnü’l Ezrak. (1992). Meyyâfârikîn ve Âmid Târihi (Artuklular kısmı) (A. Savran, Çev.).
18. Kayar, M. (2019). Şeyh Abdurrahman eş-Şâvırî ve Mir’âtul-İ‘râb Câddetu’s-Savâb adlı eseri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Ömer Hilmi. (t.y.). İthafü’l-Ahlâf fî Ahkâm’il-Evkâf. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
20. Palmer, A. (1990). Monk and mason on the Tigris frontier. Cambridge University Press.
21. Salname-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye. (1319). Dördüncü sene. Matbaa-i Âmire.
22. Seçkin, B. S. (2005). Başlangıçtan günümüze Siirt tarihi.
23. Sevgili, A. (2011). Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-Dâ’ ve’d-Devâ’ adlı eseri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Şemseddin Sami. (1311). Kamusü’l-A‘lâm (C. 4). Mihran Matbaası.
25. Şeref Han. (1971). Şerefname (M. E. Bozarslan, Çev.). ANT Yayınları.
26. Tüfekçioğlu, A., & Boran, A. (2009). Eruh’ta Osmanlı dönemi eserleri.
27. Vakıdî. (1997). Fütûhu’ş-Şam (C. 2).
28. Yakut el-Hamevî. (t.y.). Muʿcemü’l-Büldân (C. 6). Matbaa-i Saade.
29. Yediyıldız, B. (2003). XVIII. yüzyılda Türkiye’de vakıf müessesesi. Türk Tarih Kurumu.