Erken Cumhuriyet Döneminde Edebi Kanon: Yaban ve Vurun Kahpeye Romanları

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de Milli Edebiyat döneminden itibaren şekillenmeye başlayan ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında giderek belirgin bir ideolojik araç hâline gelen edebi “kanon” olgusunu kapsamlı biçimde incelemektedir. Milli Edebiyat hareketi, yalnızca toplumun dinsel kimliğini öne çıkarmakla sınırlı kalmamış; aynı zamanda milli duygu, düşünce ve değerleri geniş kitlelere benimsetmeyi amaçlayan güçlü bir kültürel yönelim ortaya koymuştur. Yeni devletin modernleşme hedefleri doğrultusunda oluşturulan kanonik metinler, milletin ortak tarihsel hafızasını güçlendirmeyi, toplumsal birlik duygusunu pekiştirmeyi ve inkılap düşüncesine fikrî bir dayanak sağlamayı hedefleyen önemli kültürel araçlara dönüşmüştür. Cumhuriyet’in ilk döneminde roman, şiir ve tarih yazımı gibi türler, devlet politikalarıyla uyumlu bir şekilde eğitim sisteminin ve kültürel aktarım mekanizmalarının temel unsurları olarak kullanılmış; bu metinler hem okul müfredatları hem de akademik çalışmalar aracılığıyla yeni nesillere sistemli bir biçimde aktarılmıştır. Bu çerçevede çalışma, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Yaban ve Halide Edib Adıvar’ın Vurun Kahpeye adlı romanlarını, edebi kanonun oluşumu, milliyetçi ideolojiyle ilişkisi ve milli kültürün yeniden inşasına katkıları açısından değerlendirmektedir. Her iki eser de edebiyatın milli kimlik üretimindeki rolünü somutlaştırmakta, inkılap kanonunun hangi düşünsel temeller üzerine kurulduğuna dair önemli göstergeler sunmaktadır. Böylece inceleme, Cumhuriyet dönemi edebiyatının ideolojik arka planına yönelik yeni bir okuma önerisi geliştirmeyi ve bu alandaki tartışmalara katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Edebiyatı
• Cumhuriyet Edebiyatı
• Edebi Kanon
• Yakup Kadri
• Halide Edib Adıvar

The Literary Canon in the Early Republican Period: The Novels Yaban and Vurun Kahpeye

Öz

This study examines the concept of the literary “canon,” which began to take shape during the National Literature period in Turkey and became an ideological tool in the early years of the Republic. The National Literature movement aimed not only to strengthen religious identity but also to promote national feelings, ideas, and values within society. Canonical texts supported by the new state’s modernization project were used to build a common historical narrative, unify the population under a shared national identity, and reinforce the ideals of the Republican reforms. In this context, genres such as novels, poetry, and historical writing became central instruments of education and cultural transmission, and these works were introduced to younger generations through school curricula and academic programs. Within this framework, the study analyzes Yakup Kadri Karaosmanoğlu’s Yaban and Halide Edib Adıvar’s Vurun Kahpeye in terms of how they contribute to the formation of a literary canon, their relationship with nationalist ideology, and their role in the reconstruction of national culture. Both novels illustrate how literature participates in producing national identity and offer significant evidence for understanding the structure of the reform-oriented literary canon. Through this analysis, the study aims to provide a fresh perspective and contribute to the discussion of the ideological foundations of early Republican literature.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Literature
• Republic Literature
• Literary Canon
• Yakup Kadri
• Halide Edib Adıvar

Kaynakça

1. Adıvar, H. E. (2011). Vurun Kahpeye (6. b.). İstanbul: Can Sanat Yayınları.
2. Aktaş, Ü. (2012). Edebiyat, İdeoloji ve Poetika. İstanbul: Okur Kitaplığı.
3. Anar, T. (2022). Janus'un Yüzü "Türk Edebiyatında Kanon ve Karşı-Kanon (1. b.). İstanbul: Ketebe Yayınları.
4. Assmann, J. (2015). Kültürel Bellek "Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik" (2. b.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
5. Atakay, K. (2004, Ocak). Kanon Huzursuzluğu. Kitap-lık(68), s. 70-77.
6. Atalay, O. (2024). Türk'e Tapmak (8. b.). İstanbul: İletişim Yayınları.
7. Balcı, Y. (2002). Türk Romanında Aydın Problemi 1908-1950. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
8. Belge, M. (1998). Edebiyat Üzerine Yazılar (1. b.). İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Belge, M. (2004, Ocak). Türkiye'de Kanon. Kitap-lık(68), s. 54-59.
10. Belge, M. (2009). Sanat ve Edebiyat (1. b.). İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Bloom, H. (2014). Batı Kanonu "Çağların Ekolleri ve Kitapları" (1. b.). (Ç. P. Mull, Çev.) İstanbul: İthaki.
12. Çalışlar, İ. (2024). Halide Edib "Biyografisine Sığmayan Kadın" (3. b.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
13. Çetin, N. (2017). Türk Roman Tahlilleri 1. Ankara: Akçağ Yayınları.
14. Çetin, N. (2021). Halide Edip Adıvar 1882-1964 (1. b.). (F. S. Nurullah Çetin, Dü.) İstanbul: İlbilge Yayınları.
15. Çıkla, S. (2007, Ağustos 15). Türk Edebiyatında Kanon ve İnkilâp Kanonu. Muhafazakar Düşünce Dergisi, 4(13-14), s. 25-46.
16. Çobanoğlu, Y. (2022). Yakup adri Karaomanoğlu: Redingotlu Distopyadan Ütopik İnklapçılığa Uzanan Bir Toplum Tasavvuru. Ö. D. Yalçın Çakmak içinde, Huzursuz Bir Ruhun Panaroması "Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Edebiyat ve Düşünce Dünyası (s. 139-164). İstanbul: İletişim Yayınları.
17. Depe, D. (2022). Dulcineaİçin Yas: Yaban. Ö. D. Yalçın Çakmak içinde, Huzursuz Bir Ruhun Panaroması "Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Edebiyat ve Düşünce Dünyası (s. 453-463). İstanbul: İletişim Yayınları.
18. Eagleton, T. (1987, Kasım). Günümüzde Edebiyat ve Politika. Gergedan Dergisi, s. 41-43.
19. Enginün, İ. (1999). Mukayeseli Edebiyat (2. b.). İstanbul: Dergah Yayınları.
20. Enginün, İ. (2007). Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı (7. b.). İstanbul: Dergah Yayınları.
21. Enginün, İ. (2007). Halide Edib Adıvar'ın Eserlerinde Doğu Ve Batı Meselesi (3. b.). İstanbul: Degâh Yayınları.
22. Enginün, İ. (2019). Halide Edip Adıvar (1. b.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
23. Eskin, Ş. (2023). İnkılap Edebiyatı "Türkiye’de Uluslaşma, Kültürel İnşa Seferberliği ve Edebiyat" (1. b.). İstanbul: Dergâh.
24. Ete, M. R. (2022). İdeolojiden Metne Erken Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Dinsel Tipolojiler. Çanakkale: Paradigma Akademi.
25. Göğebakan, T. (2004). Tarihsel Roman Üzerine (1. b.). Ankara: Akçağ Yayınları.
26. Gülendam, R. (2015). Cumhuriyet Dönemi Türk Romanı 1923-2000. E. E. Âlim Gür (Dü.) içinde, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı (1. b., s. 423-602). Ankara: Akçağ Yayınları.
27. Gümüş, S. (2013). Edebiyat ve Yeni Zamanların Kültürü (1. b.). İstanbul: Can Yayınları. Issı, A. C. (2004, Haziran, Temmuz, Ağustos). Toplum Mühendisliği Bağlamında Kanon-Edebiyat İlişkisi. Hece (Hayat-Edebiyat-Siyaset Özel Sayısı)(90/91/92), s. 360-370.
28. Jusdanis, G. (1998). Gecikmiş Modernlik ve Estetik Kültür "Milli Edebiyatın İcat Edilişi" (1. b.). (T. Birkan, Çev.) İstanbul: Metis Yayınları.
29. Kacıroğlu, M. (2008). Milli Mücadele ve Erken Dönem Cumhuriyet Romanı (Yapı ve Tema 1919-1928) (1 b.). İstanbul: Kriter Yayınevi.
30. Karabulut, R. (2017, Aralık 28). Halide Edib Adıvar'ın Romanlarında Sosyal Bir Mesele Olarak Din/İslam. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi(36), s. 176-201.
31. Karaosmanoğlu, Y. K. (1973). Ergenekon "Millî Mücadele Yazıları". İstanbul: Remzi Kitabevi.
32. Karaosmanoğlu, Y. K. (2011). Yaban (62. b.). (B. Çeri, Dü.) İstanbul : İletişim Yayınları.
33. Kermode, F. (2022). Kanonun Estetiği (1 b.). (A. Tümertekin, Çev.) İstanbul: Ketebe Yayınları.
34. Kula, O. B. (2008). Kant Estetiği ve Yazın Kuramları (1. b.). İstanbul: Doruk Yayımcılık.
35. Kula, O. B. (2012). Dil Felsefesi Edebiyat Kuramı I (1. b.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Kula, O. B. (2012). Kant, Schiller, Heidegger-Estetik ve Eebiyat (1. b.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
37. Kütükçü, T. (2024). Tek Renk Olmaya Çalışan Gökkuşağı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
38. Meral, Y. (2007). Yeni Ahit Kanonu’nun Oluşumu (I-IV. Asırlar). Sakarya: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi).
39. Moran, B. (2008). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1 Ahmet Mithat'tan A.H. Tanpınar'a (20. b., Cilt I). İstanbul, İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Okumuş, M. (2023). Türk Edebiyatı'ndan Türk Sineması'na Vurun Kahpeye 3 Rejisör 3 Film (1. b.). İstanbul: Ülke İletişim Sinema.
41. Özgül, E. (2004, Haziran, Temmuz, Ağustos). Doğru ve Değişmez Kabuller'in Edebiyatı. Hece (Hayat-EdebiyatSiyaset Özel Sayısı)(90/91/92), s. 98-110.
42. Parla, J. (2004, Ocak 1). Edebiyat Kanonları. Kitap-lı(68), s. 51-53.
43. Parla, J. (2023). Edebiyat Yazıları "Kuram ve İnceleme" (1. b.). İstanbul: İletişim Yayınları.
44. Parlatır, İ. (2019). Türk Romanında Tipler. Bursa: Ekin Yayınevi.
45. Sağlık, Ş. (2011). Milli Edebiyatın Kanonik Karakteri ve Ziya Gökalp'in Tavrı. O. K. Hülya Argunşah (Dü.) içinde, 100. Yılında Yeni Lisan Hareketi ve Millî Edebiyat Çalıştayı (s. 256-291). İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
46. Seyhan, A. (2014). Dünya Edebiyatı Bağlamında Modern Türk Romanı Kesişen Yazgıların Hikâyesi (1. b.). (E. Irmak, Çev.) İstanbul: İletişim Yayınları.
47. Solak, Ö. (2014). Cumhuriyet Dönemi TÜrk Romanında Merkez-Taşra Çatışması (1 b.). İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
48. Timur, T. (2019). Osmanlı Türk Romanında Tarih Toplum ve Kimlik (3. b.). Ankara: İmge Kitabevi.
49. Ulu, Y. S. (2020). Türk Romanında Kimlik İnşası (1908-1923) (1. b.). Ankara: İlbilge Yayıncılık.
50. Yakar, A. (1973). Türk Romanında Milli Mücadele. Ankara: Ankara Ünibersitesi Basımevi.