Sultan İbrahim’in Gayrimeşrulaştırılması: Osmanlı Sarayında İdari Pratikler, Ahlâkî Suçlamalar ve Tartışmalı Meşruiyet

Öz

Bu makale, Osmanlı historiografisinde uzun süredir akıldışılık, aşırılık ve siyasal yetersizlik anlatılarıyla çerçevelenen Sultan İbrahim’in saltanatını (1640–1648) kaynak-eleştirel bir yaklaşımla yeniden değerlendirmektedir. Osmanlı kronikleri ile Avrupa kaynaklarını, fermanlar, mali defterler ve saray envanterleriyle sistematik biçimde birlikte ele alan çalışma, literatürde yaygın biçimde tekrar edilen suçlamaları idari kayıtlar ışığında sınamaktadır. Öncelikle, sıklıkla vurgulanan “samur kürk takıntısının” sultanın kişisel taleplerine dayalı düzenli bir tüketim örüntüsüne karşılık gelmediği; samura ilişkin kayıtların esas olarak cülûs merasimleri, sembolik ihsanlar ve diplomatik hediyeleşmeler bağlamında ortaya çıktığı gösterilmektedir. İkinci olarak, Sultan İbrahim’in hatt-ı hümâyunları ve fermanları, para düzenlemeleri, olağanüstü vergilendirme, iaşe politikaları ile kamu düzeni ve ahlâkının korunmasına yönelik konularda süreklilik arz eden bir yönetsel müdahilliği ortaya koymakta; bu uygulamaların hukuk, örf, emsal ve dağıtıcı adalet ilkeleri çerçevesinde temellendirildiğini göstermektedir. Üçüncü olarak, IV. Murad ve IV. Mehmed dönemleriyle yapılan karşılaştırmalı okuma, bazı hükümdarlık pratiklerinin bürokratik olarak görünür ve meşru kılınırken, bazılarının ise hal‘ sonrasında geriye dönük biçimde ahlâkî söylemlerle yüklendiğini ortaya koymaktadır. Sultan İbrahim’i başarılı bir hükümdar olarak aklamayı amaçlamaksızın, bu makale onun saltanatını, siyasal çatışmaların, hizip rekabetlerinin ve tarih yazımı geleneklerinin yönetişim sorunlarını kalıcı ahlâkî yargılara dönüştürdüğü tartışmalı bir meşruiyet anı olarak yeniden çerçevelendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sultan İbrahim
• Osmanlı tarih yazımı
• anlatı otoritesi
• idari pratik
• siyasal meşruiyet

Delegitimizing Sultan Ibrahim: Administrative Practice, Moral Accusations, and Contested Legitimacy in the Ottoman

Öz

This article presents a source-critical reassessment of the reign of Sultan Ibrahim (r. 1640–1648), a period long characterized in Ottoman historiography by narratives of irrationality, excess and political incapacity. Bringing Ottoman chronicles and European accounts into sustained dialogue with imperial decrees, fiscal registers and palace inventories, the study evaluates widely repeated accusations against the administrative records. It demonstrates, first, that the frequently cited “sable fur obsession” does not correspond to patterns of sultanic demand; references to sable appear primarily in ceremonial accession distributions and diplomatic gift exchanges rather than in evidence of personal excess. Second, Sultan Ibrahim’s marginal notes and imperial orders reveal consistent engagement with issues of monetary regulation, extraordinary taxation, provisioning and the maintenance of public order and morality, articulated through appeals to legality, precedent and distributive justice. Third, a comparative perspective on the reigns of Murad IV and Mehmed IV highlights how certain royal practices were rendered bureaucratically legible, while others were retrospectively moralized following deposition. Without seeking to rehabilitate Sultan Ibrahim as a successful ruler, the article reframes his reign as a moment of contested legitimacy in which political conflict, factional rivalry and historiographical convention converged to transform governance disputes into enduring moral judgments.

Anahtar Kelimeler

• Sultan Ibrahim
• Ottoman historiography
• narrative authority
• administrative practice
• political legitimacy

Kaynakça

1. Altınay, A. R. (2010). Samur devri (1640–1648). Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Atsız, B. (1977). Das Osmanische Reich um die Mitte des 17. Jahrhunderts: Nach den Chroniken des Vecihi (1637–1660) und des Mehmed Halifa (1633–1660). Munich: Dr. Rudolf Trofenik.
3. Aycibin, Z. (2007). Kâtib Çelebi: Fezleke I–II–III (tahlil ve metin) (Unpublished doctoral dissertation). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Istanbul.
4. Emecen, F. M. (2000). İbrahim. In TDV İslâm ansiklopedisi (Vol. 21, pp. 274–281). Istanbul: TDV Yayınları.
5. Emecen, F. (2016). İmparatorluk çağının Osmanlı sultanları II: II. Selim’den Sultan İbrâhim’e (1566–1648). Istanbul: İSAM Yayınları.
6. Gökpınar, B. (2020). Osmanlı kronikleri ışığında Sultan İbrahim ve dönemi (1640–1648). ETÜSBED, 10, 1–22.
7. Gündoğdu, B. (2025). The Ottoman struggle for authority and succession: From absolute rule to dynastic stability in the reigns of Murad IV and Mehmed IV. Cihannüma, 10 (Special Issue for the Decennial of Vakanüvis), 605–641.
8. Güngörürler, S. (2016). Diplomacy and political relations between the Ottoman Empire and Safavid Iran, 1639–1722 (Unpublished doctoral dissertation). Georgetown University, Washington, DC.

9. Hammer-Purgstall, J. (1829). Geschichte des Osmanischen Reiches, grossentheils aus bisher unbenützten Handschriften und Archiven (Vol. 5). Budapest: C. A. Hartleben’s Verlage.
10. Koçi Bey. (1972). Koçi Bey risalesi (Z. Danışman, Trans.). Istanbul: Millî Eğitim Basımevi.
11. Köhbach, M. (1984). Die diplomatischen Beziehungen zwischen Österreich und dem Osmanischen Reich. Osmanlı Araştırmaları, 4, 237–260.
12. Mehmed Halife. (1975). Tarih-i Gılmânî. Istanbul: Tercüman.
13. Naima Mustafa Efendi. (2007a). Târih-i Na‘îmâ (Ravzatü’l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri’l-hâfikayn) (Vol. 2; M. İpşirli, Ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
14. Naima Mustafa Efendi. (2007b). Târih-i Na‘îmâ (Ravzatü’l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri’l-hâfikayn) (Vol. 3; M. İpşirli, Ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
15. Naima Mustafa Efendi. (2007c). Târih-i Na‘îmâ (Ravzatü’l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri’l-hâfikayn) (Vol. 4; M. İpşirli, Ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
16. Peirce, L. P. (1993). The imperial harem: Women and sovereignty in the Ottoman Empire. New York, NY: Oxford University Press.
17. Rycaut, P. (1701). The Turkish history: Comprehending the origin of that nation and the growth of the Othoman Empire, with the lives and conquests of their several kings and emperors (Vol. 2). London: Isaac Cleave.
18. Sieur du Loir. (1654). Les voyages du Sieur du Loir, contenus en plusieurs lettres écrites du Levant, avec la relation du siège de Babylone fait en 1639 par Sultan Mourat. Paris: G. Clovzier.
19. Solakzade Mehmed Hemdemi Çelebi. (1880). Solakzade tarihi. Istanbul: Mahmud Bey Matbaası.
20. Strohmeyer, A., & Vogeler, G. (Eds.). (2019-2021). Quellen zur habsburgisch-osmanischen Diplomatie in der Neuzeit – Die Internuntiatur des Johann Rudolf Schmid zum Schwarzenhorn (1649): Reisebericht, Instruktionen, Korrespondenz, Berichte. Salzburg/Graz: Zentrum für Informationsmodellierung. Retrieved from http://gams.uni-graz.at/context:dipko.
21. Şimşek, H. (2005). Peçevi tarihi (355b–364b, Zeyl 365a–393a metin, dizin, özel adlar sözlüğü) (Unpublished master’s thesis). Marmara Üniversitesi, Istanbul.
22. Topçular Kâtibi, ʽAbdülkādir (Kadrî) Efendi. (2003). Topçular Kâtibi ʽAbdülkādir (Kadrî) Efendi tarihi II (metin ve tahlîl) (Z. Yılmazer, Ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
23. Türkal, N. K. (2012). Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa Zeyl-i Fezleke (1065–22 Ca. 1106 / 1654–7 Şubat 1695) (Unpublished doctoral dissertation). Marmara Üniversitesi, Istanbul.
24. Uluçay, Ç. (1950–1951). Sultan İbrahim deli mi, hasta mıydı? Tarih Dünyası, I(6–9), 242–244, 276–278, 343–344, 391–393; II(10–17, 20), 434–435, 438, 479–480, 498, 509, 561–562, 611–612, 657–658, 701–702, 739–740, 852–853; III(21–24), 907–908, 926, 954, 986–987, 1018–1020.
25. Vanel, C. (1697). Abrégé nouveau de l’histoire générale des Turcs (Vol. 3). Amsterdam: André de Hoogenhuysen.