Mersiyelerde Matemin Tezahürleri: İnsan, Tabiat ve Kozmos

Öz

Öz Klasik Türk şiirinde mersiye, ölüm karşısında duyulan acının ve yasın şiirsel bir dille ifade edildiği en güçlü türlerden biridir. Bu türde şairler, genellikle toplumda önemli bir yeri olan kişilerin vefatı üzerine kaleme aldıkları şiirlerde sadece bir bireyin kaybını değil, aynı zamanda o kaybın toplumda yarattığı derin matemi de dile getirirler. Mersiyelerde matem, yalnızca gözyaşı ve hüzün imgeleriyle değil; aynı zamanda doğanın bile ölüme karşı duyarsız kalmadığı bir metaforlar dünyasıyla anlatılır. Güneşin doğmaması, güllerin solması, bülbüllerin susması, gecenin karalar bağlaması gibi doğa betimlemeleri ölen kişinin kaybının ne denli büyük bir boşluk yarattığını göstermek için kullanılır. Bu tür ifadeler aynı zamanda, doğa-insan bütünlüğü içinde ölümün kozmik boyutunu da vurgulayıp yasın evrenselliğini simgeler. Bu çalışmada, mersiyelerde matemin insan, tabiat ve kozmik unsurlar üzerindeki yansımaları incelenmiştir. Araştırmanın örneklemini, farklı dönem ve şairlere ait matemin sembolik ve tasavvurî boyutunu belirgin biçimde yansıtan mersiyeler oluşturmaktadır. İncelemede nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; metinler tematik ve tasnif edici bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Bu bağlamda matemin tezahür ettiği alanlar insan, tabiat, kozmik unsurlar, dini ve duyusal alanlar olmak üzere ele alınmıştır. Çalışma, mersiyelerin yalnızca bireysel yasın ifadesi değil, insan ile âlemi birlikte kuşatan bütüncül bir matem tasavvurunu yansıttığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: mersiye, matem, insan, tabiat, kozmos

Anahtar Kelimeler

• mersiye
• matem
• insan
• tabiat
• kozmos

Manifestations of Mourning in Elegies: Human, Nature and Cosmos

Öz

Abstract In classical Turkish poetry, the mersiye is one of the most powerful genres in which the pain and grief felt in the face of death are expressed in a poetic language. In this genre, poets, in the poems they compose upon the death of individuals who generally hold an important place in society, articulate not only the loss of an individual but also the deep mourning that this loss creates within the community. In mersiyes, mourning is conveyed not merely through images of tears and sorrow, but also through a world of metaphors in which even nature does not remain indifferent to death. Descriptions of nature—such as the sun not rising, roses withering, nightingales falling silent, and the night donning black—are used to show how great a void the loss of the deceased has created. Such expressions also emphasize the cosmic dimension of death within the unity of nature and humanity and symbolize the universality of mourning. In this study, the reflections of mourning in mersiyes on human, natural, and cosmic elements are examined. The sample of the research consists of mersiyes from different periods and poets that clearly reflect the symbolic and imaginative dimensions of mourning. A qualitative research method has been adopted in the analysis; the texts have been evaluated through a thematic and classificatory approach. In this context, the domains in which mourning manifests are addressed under a few basic topics: human, natural, and cosmic. The study aims to reveal that mersiyes are not merely expressions of individual grief, but reflect a holistic conception of mourning that encompasses both humanity and the universe together. Keywords: mersiye, mourning, human, nature, cosmos

Anahtar Kelimeler

• mersiye
• mourning
• human
• nature
• cosmos

Kaynakça

1. Adıyaman, C. (2023). Kutadgu Bilig’de Odgurmış’a Söylenen Ağıt. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 12: 298-319. DOI:10.51531/korkutataturkiyat.1330046
2. Akdoğan, Y. (yty). Ahmedî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
3. Aksoyak, İ.H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
4. Arslan, M. (2018). Şeref Hanım Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
5. Avşar, Z. (2017). Revânî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. Biltekin, H. (2018). Şeyhî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
7. Çağbayır, Y. (2017). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
8. Çavuş, M.Z. Stebler (2008). Türk Edebiyatında Mersiyeler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 15(38), 131-138. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/33292

9. Demirayak, K. (2009). Arap Edebiyatı Tarihi-I Cahiliye Dönemi. Erzurum: Fenomen Yayınları.
10. Ersoy, E. (2017). Münirî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Erünsal, İ. (2018). Tâci-zâde Ca’fer Çelebi Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
12. Gökbel, A. (2019). Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
13. Gülüm, E. (2023). Klasik Türk Edebiyatında İlk Mersiye: Hamza Bey Mersiyesi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 30: 237-253. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2965055
14. Gürkan, S. L. (2007). Ölüm. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C34, 32-43. İstanbul: TDV Yayınları.
15. Harmancı, M. E. (2005). Klasik Türk Şiirinde Matem Şekilleri. Osmanlı Araştırmaları, 26: 329-350. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/112375
16. İsen, M. (1993). Acıyı Bal Eylemek: Türk Edebiyatında Mersiye. İstanbul: Akçağ Yayınları.
17. İsen, M. (2012). Dile Duran Ölüm: Klasik Türk Edebiyatında Mersiyeler. İstanbul: Kapı Yayınları.
18. Kaplan, M. (2019). Neşâtî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
19. Kaplan, Y. (2019). Fevzî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
20. Karaca, D. (2024).Klasik Türk Şiirinde Tütsü Ritüeli.Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (35), s.138-160. DOI:http://dx.doi.org/10.25068/dedekorkut651
21. Karaköse, S. (2017). Nev’î-zâde Atâyî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
22. Koç, M. (2019). Mersiye Türünün Mizahi Eleştirisi: Meâlî’nin Mersiye-i Gürbesi. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, s. 127-139. http://dx.doi.org/10.14222/Turkiyat4212.
23. Koçin, A. (2003). Ölüm Gerçeğinin Türk Kültürüne ve Anadolu Türk Şiirine Yansıması. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 4, Sayı: 5 /2, 135-160. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/214733.
24. Kurtoğlu, O. (2017). Zâtî Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
25. Küçük, S. (2019). Bâkî Divanı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Okçu, Naci (2014). Şeyh Gâlib Divanı. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
27. Onay, İ. (2013). Türk Kültür Tarihi Bakımından Oğuz Kağan Destanı ve Önemi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 171.171: 29-44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/200626.
28. Öztürk, M. (2012). Mâtemin Keyfini Çıkarmak: Klasik Türk Şiirinde Ölümlere Duyulan Sevinçler. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish. Volume 7/1 Winter p.1803-1824. https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423933850.pdf.
29. Pala, İ. (2004). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
30. Selçuk, E. (2013). İran Edebiyatında Mersiye Türleri. Doğu Araştırmaları 12, 2013/2. 5-24. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1052175
31. Şenel, S. (1988). Ağıt. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C1, 472- 473. İstanbul: TDV Yayınları.
32. Şentürk, A. (2016). Osmanlı Şiiri Kılavuzu, Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi. İstanbul: Mimoza Matbaacılık.
33. Tahtaişleyen, N. (2017). Ağıtların Edebi Özellikleri Üzerine Bir Literatür ve Veri Analizi. MSGSÜ Sosyal Bilimler, 16: 222-239. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/758259.
34. Tarlan, A. N. (1992). Hayâlî Divanı. Akçağ Yayınları.
35. Tat, M. (2014). Yeni Türk Edebiyatında Mersiyeye Genel Bir Bakış. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12.3, 279-293. https://www.arastirmax.com/en/system/files/dergiler/123831/makaleler/12/3/arastirmax-yeni-turk-edebiyatinda-mersiyeye-genel-bir-bakis.pdf.
36. Tavukçu, O. K. (2009). Türk Edebiyatında Ölüm Şiirlerinin Bazı Üslup Özellikleri. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2.3-4: 59-73. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/441933.
37. Tlegenova, G. (2024). Kazak ve Türk Dillerinde "ak" Ve "kara" Renklerinin Anlamlarının Karşılaştırmalı Analizi. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 7.3: 191-200. DOI: 10.59182/tudad.1445307.
38. Toprak, M. F. (2004). Mersiye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C29, 215-217, İstanbul: TDV Yayınları.
39. Ünsal Topçu, G. (2025). Klasik Türk Şiirinde Doğa Estetiği: Emrî Divanı’nda Bitki ve Hayvan Alegorilerinin İşlevi. EKEV Akademi Dergisi, 104, 185-211. https://doi.org/10.17753/sosekev.1635217
40. Üstün, M. (2021). Klasik Arap Şiirinde Mersiye. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8.15: 393-417. Doi:10.17050/kaüifd.O.2021-18-840699.
41. Yazıcı, T. (2004). Mersiye (Fars Edebiyatı), Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 29, s. 217-218, İstanbul: TDV Yayınları.
42. Zavotçu, G. (1999). Mersiyenin Tarihçesi Hakkında, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 13, 169-173. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/32779.