Bingöl Yöresi “Deyîr” ve “Klam”ları Odağında Şiirden Müziğe Ölüm ve Yas Teması

Öz

Sözlü şiir geleneği, kadim zamanlardan beri söz ve ezginin uyumuyla, yazılı kültür öncesinde ortaya çıkarak var olur. Bingöl yöresinde bu gelenek, “deyîrbazlık” ve “dengbêjlik” çatısı altında gelişip adına “deyîrbaz” veya “dengbêj” denen temsilcilerle geçmişten günümüze varlığını sürdürür. Şiir ve müziğin uyumuyla, çoğunlukla anonim ve yanı sıra bireysel üretim sonucu Kürtçe (Zazaca ve Kurmancca) olarak ortaya konan “deyîr” ve “klam”lar bu temsilin somut örnekleri olarak belirir. Bu örnekler aracılığıyla toplumun bilgi, birikim, deneyim ve değerleri kuşaktan kuşağa aktarılırken aşk, ayrılık, gurbet, doğa, yurt sevgisi gibi ölüm teması da sıkça işlenir. Bu bağlamda Rençber Ezîz başta olmak üzere Veli Korkankorkmaz, Mehmet Yurtsever gibi deyîrbaz/ozanlardan alınan ve “deyîr” olarak bilinen ezgilerle, anonim nitelikteki “şiware” yani ağıt örnekleri ölüm temasının deyîrbazlık geleneğindeki yansıması olarak dikkat çeker. Öte yandan Ehmedê Bertî, Hacı Ağa Çelik, Abdurrahim Kolak ve Dengbêj Zozan gibi ustalardan alınan ve manzum hikâye olarak bilinen “klam” örnekleri ise dengbêjlik geleneğinin ölüm algısı ürünleri olarak önem arz eder. Bu iki geleneğe ait ürünlerde ölüm teması; eceliyle ölme, öldürülme, yas, keder, isyan, intikam, kabulleniş, isyan gibi kavramlarla ilintili olarak ses-söz-ezgi uyumuyla değerlendirilir. Hülasa, yalın ve akıcı bir dille, güçlü tasvirler ve gerçekçi diyaloglarla oluşturulan “deyîr” ve “klam”lar, dil ve kültür açısından olduğu kadar tematik olarak da zengin bir içeriğe sahip olup Bingöl yöresinde ölüm mefhumunun algılanma biçimi ve kültürel bellekteki mahiyeti konusunda önemli bilgiler ihtiva eder.

Anahtar Kelimeler

• Sözlü gelenek
• deyîr
• klam
• deyîrbazlık
• dengbêjlik
• ölüm
• Bingöl.

The Theme of Death and Mourning from Poetry to Music, Focusing on the "Deyîr" and “Klam” Folk Songs of the Bingöl Region

Öz

The oral poetry tradition, characterized by the harmony of words and melody, has existed since ancient times, predating written culture. In the Bingöl region, this tradition has developed under the umbrella of "deyîrbazlık" and "dengbêjlık," and continues to thrive from the past to the present through representatives known as "deyîrbaz" or "dengbêj." The "deyîr" and "klam" poems, mostly anonymous and also produced individually in Kurdish (Zaza and Kurmanji), represent concrete examples of this representation, bridging the gap between poetry and music. Through these examples, the community's knowledge, experience, and values are passed down from generation to generation, while themes such as love, separation, exile, nature, patriotism, and death are frequently explored. In this context, the melodies known as "deyîr," taken from minstrels/bards such as Rençber Ezîz, Veli Korkankorkmaz, and Mehmet Yurtsever, as well as the anonymous "şiware" (laments), stand out as significant reflections of the theme of death in the minstrel/bard tradition. On the other hand, the "klam" (narrative poems) taken from masters such as Ehmedê Bertî, Hacı Ağa Çelik, Abdurrahim Kolak, and Dengbêj Zozan are important as products of the dengbêj tradition's perception of death. In the works of these two traditions, the theme of death is evaluated through the harmony of sound, words, and melody in relation to concepts such as dying of natural causes, being murdered, mourning, grief, rebellion, revenge, acceptance, and defiance. In short, the "deyîr" and "klam" poems, created with a simple and fluent language, powerful descriptions, and realistic dialogues, possess rich content both linguistically and culturally, and contain important information about how the concept of death is perceived and its significance in the cultural memory of the Bingöl region.

Anahtar Kelimeler

• Oral tradition
• deyir
• klam
• deyirbazlık
• dengbêjlik
• death
• Bingöl.

Kaynakça

1. Alay, O. (2006). Kültür Dünyamızda Bingöl. Elâzığ: Üniversite Yayınevi.
2. ______ (2019). Zazaca Halk Edebiyatı ve Esasları. Sözden Yazıya Zazaca. (Nurettin Beltekin ve Ahmet Kırkan, Ed). (ss.17-62). Van: Peywend Yayınları.
3. ______ (2022). Bingöl’de “Deyîrbazî” / Halk Şairliği Geleneği ve Rençber Ezîz’in Gelenekteki Rolü. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10 (3), ss.1177-1190.
4. Avcı, V., & Esen, F., & Kıranşan, K. (2018). Bingöl İlinin Fiziki Coğrafya Özellikleri. Bingöl Üniversitesi Bingöl Araştırmaları Dergisi, 4(2), ss.9-40.
5. Barca, A. ve Basuğuy, B. (2021). Müzikle Direnme, Müzikle Var Olma. Bingöl Dört Dağ İçinde. (Ercan Çağlayan, Ed.). (ss. 295-311). Van: Peywend Yayınları.
6. Barlık, M. M. ve Ağçakaya, N. (2023). Âşık ve Dengbêj İcralarında Dinleyici Rolü (Karşılaştırmalı Bir Analiz). Kurdîyat, 8, ss.69-84.
7. Beltekin, N. (2019). Zazalarda Müzik. Sözden Yazıya Zazaca. (Nurettin Beltekin ve Ahmet Kırkan, Ed). (ss.233-259). Van: Peywend Yayınları.
8. Blau, J. (1986). Contes Kurdes, ed. Fleuve et Flamme. Paris: Conseil International de la Langue Française.

9. Bor, A. (2014). Bingöl Yöresi Zazaca Halk Türküleri. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Bingöl Üniversitesi, Yaşayan Diller Enstitüsü, Bingöl.
10. Celîl, C., Celîl, N. (2011). Stran û Awazên Kurdî. Yêrêvan Xeberdide Wien: Instîtûta Kurdzanîyê.
11. Ferheng/Tdk (2014). Ferheng Kurdi-Tirkî/ Sözlük Türkçe-Kürtçe. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Ferhengê Vate (2001). Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî /Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük. İstanbul: Weşanxaneyê Avesta/ Avesta Yayınları.
13. Işık, İ. (2009). Veli Korkankorkmaz, Çoban Veli. Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamaları Ansiklopedisi. Ankara: Elvan Yayınları.
14. Izady, M. R. (2015). The Kurds: A Concise Handbook. London, New York: Routledge.
15. Karasu, D., Hülakü, A. vd. (2007). Bingöl Dengbêjleri. (Klamları çözümleyen: Nihat Çağlayan). İstanbul: Pêrî Yayınları.
16. Karasu, D. (2004). Bingöl’de Sosyal ve Kültürel Yaşam. Bingöl: Öteki Kitabevi.
17. ______ (2012). Dinya d’ Yo Darê Ma. İstanbul: Vate Yayınları.
18. Karataş, İ. (2020). 1971 Bingöl Deperemi. History Studies, 12 (5), ss.2097-2820.
19. Kardaş, C. (2017). Âşığın Sazı Dengbéjin Sesi (Dengéjlik ve Âşıklık Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme). Ankara: Eğiten Kitap.
20. Lerch, P. I. (1858). Forschungen ûber die Kurden und die Iranischen Nord- Chalder, St. Petersburg.
21. Ong, W. J. (1995). Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi. (Sema Postacıoğlu Banon, Çev.). İstanbul: Metis Thompson, P. (1999). Geçmişin Sesi. (Şehnaz Layıkel, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.Yayınları.
22. Torî Ferheng (1992). Ferheng Kurdî-Tirkî/Türkçe-Kürtçe. İstanbul: Koral Yayınları.