The Mythopoetic Construction of Death and Resurrection: An Evaluation Through Legends

Öz

Rituals, beliefs, and traditions surrounding transitional periods of life such as birth, marriage, and death are elements of collective cultural memory. Among these, the conception of death, from mythological times to the present day, intensely embodies religious, mystical, and ontological meanings in terms of humanity's search for meaning and its connection with the sacred. This article examines how the themes of death and resurrection are constructed within mythological processes in legends. While death is perceived as a biological end in human life, in the context of oral culture it encompasses the idea of testing, transformation, and re-existence. In this framework, legends are one of the narrative genres that demonstrate the cultural meanings attributed to the phenomenon of death. The aim of the article is to reveal the narrative and symbolic tools used to construct death and resurrection in legends. Using a qualitative research method, nine legends selected from Anatolia using purposeful sampling techniques were examined through textual analysis. In legends, death, perceived as a transitional state, is expressed through metaphors such as animal symbolism, water, the human body, and plants, and is constructed as a stage that prepares the ground for resurrection. In legends, resurrection is seen as a phase of rebirth carrying specific moral, sacred, or cultural meanings. The construction of resurrection after death is a symbol of the affirmation of goodness, justice, and the sacred, and the reinforcement of social norms. Thus, legends with themes of death and resurrection stand out as oral narratives with the function of defining social values and norms. The reinterpretation of death within the mythopoetic process, and the construction of goodness and devotion to the sacred through the metaphor of resurrection, coincides with the fundamental functions of folklore. Thus, in legends, death transcends the individual dimension and transforms into a phenomenon that shapes cultural meanings and orientations.

Anahtar Kelimeler

• Death
• resurrection
• mythopoetic process
• legend
• function.

Anadolu Efsanelerinde Ölüm ve Dirilişin Mitopoetik İnşası

Öz

Doğum, evlenme ve ölüm gibi hayatın geçiş dönemleri etrafındaki ritüeller, inanışlar ve gelenekler kolektif kültürel bellek unsurlarıdır. Bunlar arasında ölüm tasavvuru mitolojik dönemden bugüne insanın anlam arayışı ve kutsalla kurulan bağlar bakımından dinî, mistik ve ontolojik anlamları yoğun bir şekilde barındırır. Bu makalede ölüm ve diriliş temalarını efsanelerde mitopoetik süreç içerisinde kurgulanışı ele alınmıştır. İnsan hayatında ölüm biyolojik bir son olarak algılanmakla birlikte sözlü kültür ortamında sınanma, dönüşüm ve yeniden varoluş düşüncesini içerir. Bu çerçevede efsaneler ölüm olgusuna yüklenen kültürel anlamları gösteren anlatı türlerinden biridir. Makalenin amacı efsanelerde ölüm ve dirilişin hangi anlatısal ve sembolik araçlarla inşa edildiğini ortaya koymaktır. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı makalede Anadolu sahasından amaçlı örnekleme tekniğiyle seçilen dokuz efsane, metin analizi yoluyla incelenmiştir. Efsanelerde bir geçiş durumu olarak algılanan ölüm, hayvan sembolizmi, su, insan bedeni, bitki gibi metaforlarla ifade edilerek dirilişe zemin hazırlayan bir evre olarak kurgulanır. Efsanelerde diriliş ise belirli ahlaki, kutsal ya da kültürel anlamlar taşıyan yeniden doğuş evresi olarak görülür. Ölümden sonra dirilişin inşası iyiliğin, adaletin, kutsalın teyit edilmesinin ve toplumsal normların pekiştirilmesinin bir sembolüdür. Böylece ölüm ve diriliş temalı efsaneler sözlü bir anlatı olarak toplumsal değer ve normları belirleme işleviyle öne çıkar. Mitopoetik süreç içerisinde ölümün yeniden anlamlandırılması, iyinin ve kutsala bağlılığın diriliş metaforu yoluyla kurgulanması folklorun temel işlevleri ile örtüşür. Böylece ölüm, efsanelerde bireysel boyuttan çıkarak kültürel anlamları ve yönelimleri şekillendiren bir olguya dönüşür.

Anahtar Kelimeler

• Ölüm
• diriliş
• mitopoetik süreç
• efsane
• işlev.

Kaynakça

1. Aça, M. (2011). Altay Türklerinin destanlarındaki ölüm teması üzerine bazı tespitler. Bilig, 59, 1–20. DOI:https://doi.org/10.7816/sad-02-05-01
2. Akçay, A. (2018). Samsun efsaneleri (Yüksek lisans tezi). Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çankırı
3. Alptekin, A. B. (2012). Efsane ve motifleri üzerine. Ankara, Türkiye: Akçağ Yayınları.
4. Arık, D. (2010). Türk halk inanışlarında örtmece ve gerçeği gizleme ile ilgili uygulamalar: Doğum ve ölüm örneği. Dini Araştırmalar, 13(36), 1–20. https://izlik.org/JA75TT86GE
5. Bal Hatunoğlu, N. (2023). Hatay efsanelerine sembolik yaklaşım (Doktora tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ
6. Bars, M. E. (2014). Halk anlatılarında ölüm delili olarak “kanlı gömlek” motifinin kullanımı. Turkish Studies, 9(9), 259–270. DOI:http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7349
7. Bascom, W. (2010). Folklorun dört işlevi (F. Çalış, Çev.). M. Ö. Oğuz & S. Gürçayır (Ed.), Halkbiliminde kuramlar ve yaklaşımlar 2 (ss. 71–86) içinde. Ankara, Türkiye: Geleneksel Yayınları.
8. Bazancir, R. (2010). Bingöl efsaneleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van

9. Bekki, S. (2004). Türk halk anlatılarında ölüm ruhu motifi. Milli Folklor, 8(62), 53–66.
10. Bilen, M. (2017). Mytico-poetic attitude. P. Brunel (Ed.), Companion to literary myths, heroes and archetypes içinde (ss. 861–866). New York, NY: Routledge.
11. Çelik Balıkçı, Ş. (2019). Mardin’de kutsal mekânlara bağlı efsaneler ve evliya menkıbelerinin mitik temellerinden günümüz işlevlerine. Folklor/Edebiyat, 25(100), 1023–1040. https://izlik.org/JA45JZ46PS
12. Duman, M. (2012). Türk atasözlerinde “ölüm”. G. Gülsevin & M. Arıkan (Ed.), Prof. Dr. Fikret Türkmen armağanı (ss. 97–108) içinde. İzmir, Türkiye: Kanyılmaz Matbaası.
13. Frazer, J. G. (2019). Ölümsüzlük inancı ve ölülere ibadet (Ö. F. Tokat, Çev.). Ankara, Türkiye: Gece Kitaplığı.
14. Göde, H. A., & Tatlıcan, N. (2019). Türk halk anlatılarında ölüme ilişkin tabu ve kaçınmalar. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Prof. Dr. Fuat Sezgin Özel Sayısı, 113–127. https://izlik.org/JA66FG46LS
15. Helimoğlu Yavuz, M. (1995). Diyarbakır efsaneleri: Derleme, araştırma, inceleme. Ankara, Türkiye: Doruk Yayınları.
16. Kaplan, H. (2022). Konya velilerinin tip özellikleri. Türklük Bilimi Araştırmaları, 52, 101–114.
17. Kaplan, H., & Peker, S. (2022). An investigation on namings around Bolu and Duzce tombs. Journal of Education Culture and Society, 13(2), 691–703.
18. Kaplan, H., & Peker, S. (2023). The image of colour and number in fairy tales: The case of Bolu folk tales. Journal of Education Culture and Society, 14(1), 597–617.
19. Kaplan, H. (2024). Âşıklık geleneğinde yemek destanları: Tematik ve işlevsel bir yaklaşım. Folklor Akademi Dergisi, 7(2), 724–744. https://doi.org/10.55666/folklor.1498500725
20. Kaplan, H. (2025). Çerçeve (Frame) teorisi bağlamında Türk atasözlerinin analizi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 34(2), 1250–1268. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1677078
21. Küçük, M. A. (2017). Geleneksel Türk dini inanışlarından mitolojiye: “Ölüm/obur ruhlar”. Gazi Türkiyat, 20, 25–53. https://izlik.org/JA85MZ99EP
22. Lüleci, M. (2019). Bir modernist’in mitolojik hâlleri: Tanpınar estetiğinde ağaç metaforu üzerine mitopoetik bir okuma. Milli Folklor, 31(121), 43–54.
23. Önal, M. N. (2005). Muğla efsaneleri. Muğla, Türkiye: Muğla Üniversitesi Yayınları.
24. Örnek, S. V. (1971). Anadolu folklorunda ölüm. Ankara, Türkiye: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
25. Özer. V. (2023) Karaman Efsaneleri (Metin-İnceleme). (Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı, Konya.
26. Roux, J. P. (1999). Eskiçağ ve ortaçağda Altay Türklerinde ölüm (A. Kazancıgil, Çev.). İstanbul, Türkiye: Kabalcı Yayınevi.
27. Sakaoğlu, S. (2012). Efsane araştırmaları. Konya, Türkiye: Selçuk Üniversitesi Basımevi.
28. Sancak, N. (2008). Mardin efsaneleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya
29. Tryjarski, E. (2011). Türkler ve ölüm (H. Er, Çev.). İstanbul, Türkiye: Pinhan Yayıncılık.
30. Yeşilyurt, Ş. (2024). Salih Zeki Aktay’ın “Elma” adlı şiirlerinde mitopoetik bir sembol olarak elma. Edebiyat Kuramları ve Eleştiri Özel Sayısı, 41–43. DOI: https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1557747
31. Yılmaz, B. (2022). Masal ve efsanelerde yaşlıların öldürülmesi motifi. Van YYÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 57, 44–51. DOI: https://doi.org/10.53568/yyusbed.1160093