Çar Rengê Mergî: Metinanê Edebî Klasîk yê Zazakî de Wendişêko Sembolîk û Tesewufî

Öz

Metaforê mergî mîyanê edebîyatî de şekilanê cîyayan reyde ameyo erjnayene. Her zanistê ke însanî ya têkildarê merg sey babetêk qebûl kerdo û derheqê mahîyetê mergî de xebate kerda. Problemo bingeyîn yê na xebate, mîyanê metinanê edebîyatê klasîk yê Zazakî de sey metaforêko tesewufî erjnayişê mefhûmî mergî yo. Mîyanê metinanê tesewufî de merg çar rengan û merheleyan ser ra pênas bîyo. Nê tesnîfî de rengê sey sipe, sîyah, sûre û kesk şuxulîyayê ke nê rengî bi rêz rîyazet û pakbîyayiş, sebir û tehemul, mucadeleyê nefisî, fexr û tewekulî îfade kenê. Sayeyê nê şiroveyan merg, nîhayetêko bîyolojîkî ra vejîyayo û sey bedilîyayişê nefsî û tekamulo manewî ameyo pênaskerdene. Amaco bingeyin yê na xebate zî, mergo ke tesewuf de çar rengan ser ra îzah bîyo goreyê metinanê edebîyatê klasîkî etudkerdiş o. Xebate, mefhûmê mergî ke metinanê tesewufî de ameyo îzahkerdene, bi metinanê klasîkan yê Zazakî reyde eleqedar kerdişî ya wendişêko înterdîsîplener pêşnîyaz keno. Mefhûmê tesewufî ziwananê sey Erebî, Tirkî û Farisî de zaf rey ameyê analîzkerdene, labelê metinanê Zazakî de nê tewir analîzê sembolîkî û metafîzîkî zaf kêmî mendê heta tew çinî yê. Xebate de metodê senînîye ameyo bikarardene û teknîkê sey metin-merkezîye, teswîrkar û şirovekar ameyê şuxulîyayene. Kontekstê tarîxî û kulturî reyde, metinê edebîyatê klasîkî ke goreyê çar rengê mergî weçînîyayê wendişêko zafastin reyde erjîyayê. Ehemîyetê xebate metinanê edebîyatê klasîkî rasteka ontolojik û metafîzîkî de analîzkerdişî ra yeno. Labelê na xebate taye metinanê dîyarkerdeyan reyde sînorkerdê ya û teşmil nêbena; teknîkê şirovekerdişî zî eslê xo de subjektîf o.

Anahtar Kelimeler

• Zazakî
• Merg
• Edebîyato Klasîk
• Tesewuf

Ölümün Dört Rengi: Zazaca Klasik Edebiyat Metinlerinde Sembolik ve Tasavvufî Bir Okuma

Öz

Ölüm metaforu edebî ve düşünsel geleneklerde yalnızca biyolojik bir sorun değil, insan varoluşunun anlam üretim süreçlerinde merkezî bir kavramı ifade eder. Tasavvuf düşüncesinde ölüm, “ölmeden önce ölmek” ilkesi çerçevesinde nefsin aşılması ve hakikate yönelişin aşamalı bir süreci olarak kavramsallaştırılır. Bu çalışmanın temel problemi, söz konusu tasavvufî ölüm anlayışının Zazaca klasik edebiyat metinlerinde “ölümün dört rengi” metaforu üzerinden nasıl temsil edildiğini ortaya koymaktır. Çalışmanın amacı, beyaz, siyah, kırmızı ve yeşil ölüm şeklinde tasnif edilen bu sembolik yapının Zazaca klasik metinlerdeki anlam katmanlarını analiz etmektir. Bu renkler sırasıyla riyazet ve arınma, sabır ve tahammül, nefisle mücadele ve fakr/tevekkül aşamalarına karşılık gelmekte; böylece ölüm, biyolojik bir son olmaktan ziyade manevî tekâmülü mümkün kılan çok katmanlı bir dönüşüm süreci olarak yeniden anlamlandırılmaktadır. Yöntem olarak nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; metin merkezli, betimleyici ve yorumsamacı (hermeneutik) analiz teknikleri kullanılmıştır. Çalışmada seçilen Zazaca klasik metinler, ölümün dört rengi çerçevesinde tematik ve sembolik düzeyde incelenmiş; metinler, üretildikleri tarihsel ve kültürel bağlam dikkate alınarak çok katmanlı bir okuma ile değerlendirilmiştir. Literatür taraması, tasavvufî ölüm ve nefis terbiyesi anlayışının Arapça, Farsça ve Türkçe metinlerde kapsamlı biçimde ele alındığını; buna karşılık Zazaca klasik edebiyatın sembolik ve metafizik çözümlemeler açısından sınırlı kaldığını göstermektedir. Zazaca klasik edebiyatta özellikle renk metaforu üzerinden sistematik bir okuma girişiminin bulunmaması dikkat çekmektedir. Bu çalışma, Zazaca klasik edebiyatı tasavvufî kavramsal çerçeve içinde yeniden yorumlayarak bu alandaki teorik boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Böylece hem Zazaca edebî mirasın sembolik derinliği görünür kılınmakta hem de ölüm metaforunun tasavvuf literatüründeki çok katmanlı yapısına yönelik karşılaştırmalı bir okuma imkânı sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Zazaca
• Ölüm
• Klasik Edebiyat
• Tasavvuf
• Nefis Terbiyesi

The Four Colors of Death: A Symbolic and Sufi Analysis of Classical Zazaki Literary Texts

Öz

Death as a metaphor in literary and intellectual traditions signifies not merely a biological phenomenon but a central concept in the processes through which human existence generates meaning. Within Sufi thought, death is conceptualized as a gradual process of transcending the self (*nafs*) and attaining ultimate truth, articulated through the principle of “dying before death.” The primary research problem of this study is to examine how this Sufi conception of death is represented in Zazaki classical literature through the metaphor of the “four colors of death.” The study aims to analyze the semantic layers of this symbolic framework, which is classified into white, black, red, and green death, as reflected in Zazaki classical texts. These colors correspond respectively to ascetic discipline (*riyāḍa*) and purification, patience and endurance, the struggle against the *nafs*, and poverty (*faqr*) together with trust in God (*tawakkul*). Consequently, death is reinterpreted not as a biological end but as a multidimensional process of spiritual transformation that enables inner perfection. Methodologically, the study adopts a qualitative research design employing text-centered, descriptive, and hermeneutic methods of analysis. Selected Zazaki classical texts are examined at both thematic and symbolic levels within the framework of the four colors of death. The texts are further interpreted through a multilayered reading that takes into account their historical and cultural contexts of production. The literature review demonstrates that the Sufi understanding of death and the discipline of the *nafs* has been extensively examined in Arabic, Persian, and Turkish literary traditions. By contrast, Zazaki classical literature has received comparatively limited scholarly attention, particularly with regard to its symbolic and metaphysical dimensions. Notably, no systematic study has yet explored Zazaki classical texts through the metaphorical framework of the four colors of death. By reinterpreting Zazaki classical literature within a Sufi conceptual framework, this study seeks to fill this theoretical gap. In doing so, it highlights the symbolic richness of the Zazaki literary heritage while offering a comparative perspective on the multilayered structure of the death metaphor in Sufi literature.

Anahtar Kelimeler

• Zazaki
• Death
• Classical Literature
• Sufism

Kaynakça

1. Adak, A. (2013). Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk. İstanbul: Nûbihar.
2. Babij, M. C. (2009). Sîyerê Nebî Bi ziwandê Dimilî. Stenbol: Weşanên Nûbihar.
3. Baynal, M. F. (2021). Diwanê Arçugi. İstanbul: Neşırxaneyê Vir.
4. Beki, M. A. (2015). Diwon Cebexçuri. Bingöl: Bingö Üniversitesi Yayınları.
5. Cündioğlu, D. (2010). Ölümün dört rengi. İstanbul: Kapı.
6. Ferahîdî, X. b. (2003). Kîtabu'l-Eyn. Beyrut: Daru'l-Kutubî'l-Îlmîyye.
7. Fîrûzabadî, M. M. (2011). Mucemu'l-Qamûsu'l-Muhît. Beyrut: Daru'l-Marîîfe.
8. İsfahanî, R. (2010). Müfredât Kur'ân kavramları sözlüğü. İstanbul: Çıra Yayınları.

9. Enwerî, H. (1381). Ferhengî bozorgî suxen. Tehran: Kitabxaneî Millî Îran.
10. Gargu Karadeniz, H. (2025). Ebû Abdurrahman es-Sülemî ve tasavvufî görüşleri. İstanbul: Literakitap.
11. Grûba Xebate ya Vateyî. (2005). Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî). Îstanbul: Weşanxaneyê Vateyî.
12. Grûba Xebate ya Vateyî. (2019). Sözlük Türkçe-Kırmancca (Zazaca), Ferhengê Tirkî-Kirmanckî. İstanbul: Weşanxaneyê Vate.
13. Hûnî, M. M. (2004). Kirdkî (Zazakî)) Mewlid Yûsûf û Zelîxa&Qasîdeya Kerbela. Îstanbul: Weşanxaneyê Vateyî.
14. Kavarî, M. (bêtarîx). Dîwanê Muhammedê Kavarî. Diyarbakır.
15. Kavarî, M. M. (2023). Risaleyê Kavari. Bingöl: Neşırxaneyê Vir.
16. Kirkan, A. (2018). Bîyişa Pêxemberî ya Osman Esad Efendî û destpêkê edebîyatê klasîk yê Kirmanckî. Îstanbul: Weşanxaneyê Vateyî.
17. Lévinas, E. (2021). Ölüm ve zaman. İstanbul: Ayrıntı.
18. Lévinas, E. (2023). Tanrı, ölüm ve zaman. İstanbul: Sel Yayıncılık.
19. Lezgîn, R. (2012). Binê dara valêre de. Diyarbekir: Weşanxaneyê Roşna.
20. Lezgîn, R. (2017). Ferhengê Îdyomanê Kirdkî (Zazakî). Weşanxaneyê Roşna: Diyarbekir.
21. Lezgîn, R. (2022). Ferhengê termanê edebî. Diyarbekir: Weşanxaneyê Roşna.
22. Merdimîn, W. (2015). Dîwano nêmcet. İstanbul: Weşanxaneyê Peywend.
23. Muşeki, M. E. (2020). Mewlidê Nebi. Bingöl: Neşırxaneyê Vir.
24. Özsoy, M. M. (2014). Dîwan. Dîyarbekir: Weşanxaneyê Roşna.
25. Pala, İ. (2014). Ansiklopedik divân şiiri sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
26. Pueği, M. K. (2020). Diwan. Bingöl: Neşırxaneyê Vir.
27. Schopenhauer, A. (2012). Ölümün anlamı. İstanbul: Say Yayınları.
28. Sekaronıj, M. O. (2023). Diwan. Bingöl: Neşırxaneyê Vir.
29. Sekaronıj, M. O. (2023). Siyerê Nebi. Bingöl: Neşırxaneyê Vir.
30. Sulemî, E. A. (1986). Tebeqatu’s-sufîye. Qahîre: Mektebetu’l-Xancî.
31. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
32. Xasî, M. E. (2013). Mewlîdê Kirdî. Dîyarbekir: Weşanxaneyê Roşna.