TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTSİZLİĞİNİN KENTSEL PLANLAMA SÜREÇLERİNE YANSIMALARI: EKO-FEMİNİST KURAM ÇERÇEVESİNDE ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM

Öz

Bu araştırma, kentsel mekânlardaki toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin, geleneksel kent planlamasının dayandığı ataerkil ve kapitalist sistemin bir sonucu olduğunu eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Geleneksel planlama yaklaşımları, tarihsel bağlamda erkeklerin iş yaşamına odaklanan hareketlilik ve mekân kullanım alışkanlıklarını birinci plana almış, buna karşın kadınları ev içi sorumlulukları temelinde özel alana sıkıştırmıştır. Bu durum, kadınların kentsel mekânı daha az ve kısıtlı kullanmalarına sebep olmakla birlikte güvensizlik hislerinin artmasına ve sosyal hayata entegre olmakta zorlanmalarına yol açmaktadır. Araştırmada eko-feminist kuram, kadınların temel sosyoekonomik haklarından mahrumiyeti ile doğanın sömürülmesi arasındaki derin bağlantı çerçevesinde, bu karmaşık soruna bir çözüm sunmak için kullanmaktadır. Eko-feminist kuramın temelini oluşturan “ihtimam etiği” kavramı, geleneksel planlamanın faydacı ve baskın doğasına karşı alternatif bir ahlaki duruş olarak sunulmaktadır. Bu etiği içeren bir kentsel planlama yaklaşımının cinsiyet eşitliğini, ekolojik sürdürülebilirliği, toplumsal dayanışmayı ve kapsayıcılığı da merkeze alacağı savunulmaktadır. Araştırma, kavramsal çerçeve ve nitel literatür incelemesi yöntemiyle, İstanbul, Barcelona ve Viyana gibi kentlerde hayata geçirilen cinsiyete duyarlı planlama uygulamalarını ekofeminist ilkeler doğrultusunda analiz ederek, söz konusu yaklaşımların somut çıktılarıyla ilişkisini ortaya koymaktadır. Bu bulgular katılımcı yürüyüşler, cinsiyete dayalı veri analizi ve cinsiyet ana akımlaştırma gibi yöntemlerin, ataerkil sistemin kentsel yapıya yansıyan izlerini görünür kıldığını ve bunları dönüştürmeye yönelik uygulanabilir çözüm pratikleri sunduğunu ortaya koymaktadır. Eko-feminist bir bakış açısı ile kentsel mekânların yeniden ele alınmasının, sadece “kadın dostu” kentler yaratmakla kalmayıp tüm sakinleri için daha adil, güvenli ve ekolojik açıdan dirençli kentlerin inşasına olanak tanıyacağı sonucuna varmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kentsel Alan Yönetimi
• Kentsel Planlama
• Kentleşme Politikaları
• Eko-Feminizm
• Toplumsal Cinsiyet

Reflections of Gender Inequality in Urban Planning Processes: A Critical Approach within the Framework of Ecofeminist Theory

Öz

This study critically examines how gender inequality in urban spaces is a result of the patriarchal and capitalist systems on which traditional urban planning is based. Traditional planning approaches have historically prioritized the mobility and spatial usage habits of men, who are focused on their professional lives, while confining women to the private sphere based on their domestic responsibilities. This situation not only leads to women using urban spaces less frequently and in a more limited manner but also increases their feelings of insecurity and makes it difficult for them to integrate into social life. In this study, eco-feminist theory is used to offer a solution to this complex problem within the framework of the deep connection between women's deprivation of basic socio-economic rights and the exploitation of nature. The concept of “care ethics,” which forms the basis of eco-feminist theory, is presented as an alternative moral stance to the utilitarian and dominant nature of traditional planning. It is argued that an urban planning approach incorporating this ethics will also prioritize gender equality, ecological sustainability, social solidarity, and inclusivity. This study analyzes gender-sensitive planning practices implemented in cities such as Istanbul, Barcelona, and Vienna in line with ecofeminist principles, using a conceptual framework and qualitative literature review method, and reveals the relationship between these approaches and their concrete outcomes. These findings reveal that methods such as participatory walks, gender-based data analysis, and gender mainstreaming make the traces of the patriarchal system reflected in the urban structure visible and offer applicable solution practices to transform them. It concludes that rethinking urban spaces from an eco-feminist perspective not only creates “women-friendly” cities but also enables the construction of cities that are more equitable, safe, and ecologically resilient for all residents.

Anahtar Kelimeler

• Urban Area Management
• Urban Planning
• Urbanization Policies
• Eco-Feminism
• Gender

Kaynakça

1. Aktaş, G. (2017). Kadın açısından kente ilişkin mekân pratikleri. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (27), 136-149.
2. Altındal, Y. (2022). Mekânın kadın yüzüne sosyolojik aynanın karşısından bakmak. International Academic Social Resources Journal, 7(44), 1901-1907.
3. Bauhardt, C. (2014). Krizi çözmek mi dediniz? yeşil yeni düzen, küçülme ve dayanışma ekonomisi: ekofeminist bir ekonomik yaklaşımdan kapitalist büyüme ekonomisine alternatifler. Ecological Economics, (102), 60-68.
4. Cumur, Ş., & Topçu, K. (2022). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği: kadın ve kentsel mekan. Artium, 10(2), 112-130.
5. Çekem, K. (2023). Faydacılığın ve deontolojinin ötesinde: hayvan etiği için ihtimam-temelli bir çerçeve. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 22(1), 460-497.
6. Dumlupınar, S., & Göksu, G. G. (2020). Toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik faaliyetler, cinsiyete duyarlı bütçeleme uygulamaları ve kadın memnuniyeti arasındaki ilişkinin analizi: sakarya ili örneği. Akademik İncelemeler Dergisi, 15(2), 713-764.
7. Fidan, G. & Erginli, B.E. (2022). Toplumsal cinsiyet eşitliğine duyarlı kentsel politika için bir model. İstanbul: TESEV Yayınları.
8. Hensoldt, A. (2024). Feministyczne sojusze w trosce o lepszą przyszłość dla wszystkich. Teoria Polityki, (9), 59-76. Kadıoğlu, B., & Toy, S. (2021). Kentsel mekânlarda kadın davranışlarının güvenlik kapsamında değerlendirilmesi: erzurum kenti muratpaşa mahallesi örneği. Kent Akademisi, 14(3), 789-810.

9. Kartal, M., & Gençtürk, D. C. (2022). Henri lefebvre kazısı: neoliberal kentsel politikalar ve kent hakkı. Turkish Studies-Economics, Finance, Politics, 17(1), 63-91.
10. Kaypak, Ş. (2014). Toplumsal cinsiyet bakış açısından kente bakmak. Niğde Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(1), 344-356.
11. Kern, L. (2005). In place and at home in the city: connecting privilege, safety and belonging for women in toronto. Gender, Place & Culture, 12(3), 357-377.
12. Kilinç, A. (2016). Kentsel alanda mekansal düzenleme ve kadının kent kullanım hakkı: hopa örneği. Karadeniz Araştırmaları, (52), 95-117.
13. Kocatürk, Ö. Ü. G. A., & Şengül, M. (2020). Kapitalist ataerkil ilişkiler ve kentsel mekânda kadınların gündelik hayatının coğrafyası: tokat örneği. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 75(2), 715–746.
14. Kong, L., & Yeoh, B. (2020). Gender and urban governance: approaches and challenges. Urban Studies, 57(12), 2451-2467.
15. Madanipour, A. (2018). Planning, design and the complexity of public spaces: gendered experiences in urban environments. Politics And Space, 36(3), 436-453.
16. Manazir, S. H., Govind, M., & Rubina. (2019). My safetipin mobile phone application: case study of e-participation platform for women safety in ındia. Journal of Scientometric Research, 8(1), 47-53.
17. Mumcu, S., & Yılmaz, S. (2016). Kentsel açık mekânlarda kadınlar: cinsiyet rollerinin kamusal alanlarda gözlemlenmesi. Mimarlık ve yaşam, 1(1), 37-52.
18. Tosun, M., & Hiçdurmaz, Z. (2022). Toplumsal cinsiyet bağlamında kadınların kent hakkı üzerine bir değerlendirme. İdealkent, 13(37), 2152-2174.
19. Turner, T. E., & Brownhill, L. (2010). Ecofeminism and the global movement of social movements. Capitalism Nature Socialism, 21(2), 102-106.
20. Tuysuz, S., Gürel, M. E., & Gülmez, R. (2020). Kent hakkı ve toplumsal cinsiyet bağlamında mekânın siyaseti: erzincan kyk yurtları örneği. Journal Of Economy Culture And Society, (61), 85-105.
21. Şakacı, B. K., & Günesen, M. (2023). Derin ekoloji ve derin ekolojinin düşündürdükleri. Akademik Düşünce Dergisi, (8), 67-85.
22. Şener, Ü., & Demirdirek, H. (2014). Toplumsal cinsiyete duyarlı veri çalışması. İstanbul: Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırmaları Vakfı (TEPAV) Yayınları.
23. Şimşek, E., & Nalbant, F. (2025). İhtimam etiği bağlamında ekofeminizm. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35(2), 563-576.
24. Puleo, A. H. (2017). What is ecofeminism. Quaderns De La Mediterrània, (25), 27-34.
25. Plumwood, V. (2004). Gender, eco-feminism and the environment. Controversies İn Environmental Sociology, (1), 43-60.
26. Özdemir, H., & Aydemir, D. (2019). Ekolojik yaklaşımlı feminizm/ekofeminizm üzerine genel bir değerlendirme: kavramsal analizi, tarihi süreci ve türleri. Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 2(2), 261-278.