-

Öz

Starting from April, 2015, Metal Sector has witnessed a cycle of struggles and protests which was in an unusual manner in the context of labour history in Turkey. Three main demands of the actions were: 1) Enhancement of wages, 2) Free selection of stewards by workers, 3) Job security for the elected stewards and activist workers. Beyond the fact that these protests were against the authorized union (Türk-Metal), actions were directly related with the shop-floor union organization and the multiemployer collective bargaining system. In an unusual form (factory occupation) for the Turkish industrial relations, workers’ actions were not organized by or with an unwilling backing of the authorized union but against the union with a unique demand for an amendment in the collective agreement. Authorized trade union apparatus as a whole including the shop stewards of the union was targeted.trade union. Workers’ anger against the authorized union was not limited with the outcomes of the collective agreement, but also workers have targeted the status and function of the shop stewards of the Türk-Metal in the workplaces. This orientation towards a democratic and strong shop-floor union organization should be understood as an attempt to change the shop-floor worker organization’s role in the factory regime. As the protests started as a reaction against a flaw in the multi-employer bargaining system which has stemmed from the competition between rival unions, it is necessary to discuss the bargaining system in the sector as a vehicle constituted for controlling the workers

Anahtar Kelimeler

• Factory regime, shop stewards, collective bargaining, industrial relations, workers actions

Türk-Metal Üyesi İşçilerin 2015 Eylemleri: Metal Sektöründe Fabrika Rejimi Üzerine Mücadelelerin Tarihi Açısından Bir Değerlendirme

Öz

Metal sektörü 2015 yılı Nisan ayından itibaren, Türkiye emek tarihinde benzeri az görülür bir mücadele ve eylem dalgasına tanık olmuştur. Eylemler üç ana talep etrafında sürdürülmüştür: 1) Ücret iyileştirmesi, 2) İşçilerin kendi temsilcilerini seçebilmesi, 3) Temsilciler ile eyleme katılanların iş güvencesi. Eylemlerin, yetkili sendikaya karşı gerçekleşmesinin ötesinde, sendika işyeri örgütlenmesi ve grup düzeyinde toplu sözleşme sistemi ile yakından ilişkisi bulunmaktadır. Türkiye’deki endüstriyel eylemler açısından oldukça radikal bir biçimde (fabrika işgali) gerçekleşen eylemler, verili toplu sözleşmenin değiştirilmesi gibi ayrıksı bir taleple, yetkili sendika kontrolünde ya da sendikaya rağmen değil, yetkili sendikayı tamamen karşısına alan bir seyir izlemiştir. İşyeri temsilcileri dâhil olmak üzere bir bütün olarak (yetkili) sendika aygıtı hedef alınmıştır.

Bu çalışma, metal işçilerinin eylemlerinin incelenebilmesi için, üretim noktasındaki sınıf ilişkilerine odaklanmayı ve eylemleri Michael Burawoy’in kavramıyla fabrika rejimi üzerine verilen bir mücadele olarak incelemeyi önermektedir. Toplu pazarlığın kurumsallaştığı 1963 sonrası dönemi dikkate alacak bir tarihsel inceleme yoluyla, yaşanan eylemlerin, 1980 darbesi sonrasında sektördeki sendikalı işyerlerinde kurulmuş olan fabrika rejimine karşı bir içerik taşıdığı gösterilmeye çalışılacaktır.

Metal sektöründeki özel işletmelerde, 1963-1980döneminde Türkiye Maden-İş’te cisimleşen işçi hareketi ile işverenler arasında gerçekleşen mücadelelerin iki kritik boyutu bulunmaktadır: Bunlar işyerinde güçlü bir sendikal örgütlenme ile ücret sistemidir. MESS’in işçi hareketine karşı yıllar içinde geliştirdiği stratejinin ana hatları şöyle ifade edilebilir: 1) Emeğin denetimini sağlayacak biçimde ücret sisteminin yeniden yapılanması 2) Ücretlerdeki yeniden yapılanmanın toplu sözleşme ölçeğinindeğiştirilmesi aracılığıyla sektör düzeyinde tesis edilmesi ve nihayet 3) emeği kontrol eden bir sendikal örgütlenmenin hem sektör hem de işyeri düzeyinde biçimlendirilmesi.

Fabrika rejiminin bu iki boyutu, Nisan 2015 tarihinde başlayan eylemlerde tekrar karşımıza çıkmıştır. Eylemlerde ifade edilen talepler, işçilere yabancılaşmış bir sendikal örgütlenmeye karşı yeni bir işçi örgütlenmesi yönünde güçlü bir yönelimi içermektedir. Yetkili sendikaya karşı tepki, toplu iş sözleşmesindeki başarısızlığının ötesinde, sendika işyeri temsilcilerinin işyerlerindeki konum ve işlevini de hedeflenmiştir. İşyerinde demokratik ve güçlü bir sendikal örgütlenme şeklindeki bu yönelim, işyeri işçi örgütlenmesinin fabrika rejimi içerisindeki rolünü değiştirmeye yönelik bir çaba olarak anlaşılmalıdır. Eylemlerin, grup düzeyinde toplu sözleşme sisteminde, kökü sektördeki sendikal rekabete dayanan bir aksaklık sonucu patlak vermesi, sektördeki pazarlık sisteminin işçi hareketini kontrol etmek üzere kurgulanmış niteliği açısından önemli bir tartışmayı gündeme getirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fabrika Rejimi, sendika işyeri temsilcisi, toplu pazarlık, endüstri ilişkileri, işçi eylemleri.

Kaynakça

1. Akkaya Y (2006). İşçi Hareketinin ve Örgütlenmenin İhmal Edilen Alanı veya Bir İmkân Olarak “Enformel” Gruplar/Örgütler. İçinde: F Sazak (der), Türkiye’de Sendikal Kriz ve Sendikal Arayışlar, Ankara: Epos Yayınları, 209-236.
2. Akyıldız H (2012). Metal Sektöründe İş Değerlendirmesi Uygulamasının Analizi. Ankara: Türk Metal Yayınları.
3. Aydın Z (2012). Geleceğe Yazılmış Mektup 1968 Derby İşgali. İstanbul: TÜSTAV.
4. Balkılıç Ö (2015). For the Union Makes Us Strong: İstanbul Metal Workers and Their Struggle for Unionization in Turkey, 1947-1970. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Wilfrid Laurier University.
5. Bingöl Ş (1993). Türkiye’de İş Değerlendirme Çalışmalarının İncelenmesi. Ankara: Milli Prodüktivite Merkezi.
6. Braverman H (2008). Emek ve Tekelci Sermaye: Yirminci Yüzyılda Çalışmanın Değersizleştirilmesi. İstanbul: Kalkedon.
7. Burawoy M (1985). The Politics of Production: Factory Regimes under Capitalism and Socialism. London: Verso.
8. Croucher R (2003). Shop Steward Movement Originates: Great Britain 1898-1900. İçinde: N Schlager (der), St. James Encyclopedia of Labor History Worldwide, Cilt 2, St James Press, 225-227.

9. Çoçu K (1964). Sağduyunun Zaferi. Çelik-İş, 1(3), 1 ve 4.
10. Çoçu K (1964a). İşletmede Verimlilik ve İşçi Refahı. Çelik-İş, 1(5), 2.
11. Darlington R (2014). The Role of Trade Unions in Building Resistance: Theoretical, Historical and Comparative Perspectives. İçinde: M Atzeni (der), Workers and Labour in a Globalised Capitalism: Contemporary Themes and Theoretical Issues, London: Palgrave Macmillan, 111-138.
12. Dubois P (1978). New Forms of Industrial Conflict 1960-1974. İçinde: C Crouch ve A Pizzorno (der), The Resurgence of Class Conflict in Western Europe Since 1968, Cilt 2, London: Macmillan Press, 1-34.
13. Eley G (2007). Demokrasiyi Kurmak: Avrupa Solunun Tarihi 1850-2000. İstanbul: Doruk Yayımcılık.
14. Ersöz B (1983). Metal Sanayiinde Ücret Arayışının Nedenleri. İçinde: İş Değerlendirme ve Metal Sanayii İş Gruplandırması Sistemi, İstanbul: MESS, 77-88.
15. Fairris D (1994). Shopfloor Relations in the Post WarCapital-Labor Accord. İçinde D M Kotz, T McDonough ve M Reich (der), Social Structures of Accumulation: The Political Economy of Growth and Crisis. Cambridge University Press, 193-211.
16. Fairris D (1997). Shopfloor Matters: Labour-Management Relations in Twentieth Century American Manufacturing. London: Routledge.
17. Fazlı Özcan’la kişisel görüşme, 29.04.2014.
18. Greer I C (2009) Automobile Workers’ Strikes. İçinde: A Brenner, B Day ve I Ness (der), The Encyclopedia of Strikes in American History, New York: M.E. Sharpe, 389-397.
19. Haydu J (1985). Factory Politics in Britain and the United States: Engineers and Machinists, 1914-1919, Comparative Studies in Society and History, 27(1), 57-8.
20. Hayri Erol’la Kişisel görüşme, 22.11.2013.
21. Horn G-R (2007). The Spirit of ‘68: Rebellion in Western Europe and North America, 1956-1976. Oxford University Press.
22. Hyman R ve Brough I (1975). Social Values and Industrial Relations. Aylesbury: Basic Blachwell.
23. Kalfa Ataay C (2008) Türkiye’de Sosyalist Düşünce ve Hareketlerin İşçi Sınıfı ile İlişkisi (1968-71) Fabrika İşgal Eylemleri. (Basılmamış Doktora Tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi.
24. Kızıl Bayrak (2015). Oyak Renault İşçileri Öfkeli, 14 Nisan. http://www.kizilbayrak.net/ana-sayfa/sinif/haber/oyak-renault-iscileri-oefkeli/ Son erişim tarihi 15.08.2015.
25. Koçak H (26.05.2015), Metal İşçilerinin İsyanı Nelere İşaret Ediyor? http://www.birikimdergisi.com/guncel/metal-iscilerinin-isyaninelereisaret-ediyor. Son erişimtarihi 8/8/2015.
26. Koçer R G (2007). “Trade Unions at Whose Service?” Coercive Partnership and Partnership in Coercion in Turkey’s Metal Sector. Industrielle Beziehungen, 14(3), 245-269.
27. Korkmaz E E (27.05.2015), Unexpected Wave of Strikes in Turkish Automotive,Industry.http://www.festuerkei.org/media/pdf/Publikationen%202015/2015UnexpectedWaveOfStreiks.pdf. Son erişim tarihi 8/8/2015.
28. Kutadgubilik T (1980). Bir Mektup Var. Arçelik’te Bir Ay, Şubat, 1.
29. Lichtenstein N (1980). Auto Worker Militancy and the Structure of Factory Life, 1937-1955. The Journal of American History, 67(2), 335-353.
30. Lichtenstein N (2013). State of the Union: A Century of American Labor. Princeton University Press.
31. Maden-İş (1964). İşverenler Sendikası ile Müzakereler Kesildi. Maden-İş, 65(5), 1 ve 4.
32. Maden-İş (1964a). Maden-İş’in Toplu Sözleşme Teklifleri. Maden-İş, 65(5), 1 ve 4.
33. Maden-İş (1964b). İşveren Sendikası Başkanı, Maden-İş Başkanıyla Görüştü. Maden-İş, 65(6), 1 ve 4.
34. Mehmet İşlek’le kişisel görüşme, 15.02.2013.
35. MESS (1969). 9. Genel Kurul Müzakere ve Karar Tutanağı. Tarih Vakfı: Tarih Vakfı: Çalışma Bakanlığı Arşivi.
36. MESS (1970). 10. Olağanüstü Genel Kurul Müzakere ve Karar Tutanağı. Tarih Vakfı: Çalışma Bakanlığı Arşivi.
37. MESS (1970a). 11. Olağanüstü Genel Kurul Müzakere ve Karar Tutanağı. Tarih Vakfı: Çalışma Bakanlığı Arşivi.
38. MESS (1972). 14. Olağan Genel Kurul Müzakere ve Karar Tutanağı. Tarih Vakfı: Çalışma Bakanlığı Arşivi.
39. MESS (1973). 16. Olağanüstü Genel Kurul Müzakere ve Karar Tutanağı. Tarih Vakfı: Çalışma Bakanlığı Arşivi.
40. MESS (1999). Gelenek ve Gelecek, Cilt: 1. İstanbul: MESS
41. Montgomery D (1980). Workers’ Control in America: Studies in the History of Work, Technology, and Labor Struggles. New York: Cambridge University Press.
42. Nichols T, Suğur N ve Demir E (2002). Beyond Cheap Labour: Trade Unions and Development in the Turkish Metal Industry. The Sociological Review, 50(1), 23-47.
43. Nichols T ve Suğur N (2005). Global İşletme, Yerel Emek Türkiye’de İşçiler ve Modern Fabrika. İstanbul: İletişim Yayınları.
44. Özarfat E (2015). Metal Sektöründe Sular Durulmuyor, 6 Mayıs, Dünya. Son erişim tarihi, 27.08.2015.
45. Özbek M (1983). Metal Sanayii İş Gruplandırma Sistemi Hakkında Türk-Metal’in Değerlendirmesi,İçinde: İş Değerlendirme ve Metal Sanayii İş Gruplandırması Sistemi, İstanbul: MESS, 95-103.
46. Özkan A S (2011). Rethinking the Linkages Between Internationalization, Competitivness and Shopfloor Transformation: A Plant-Focused Comparative Case Study of an Emerging Turkish Multinational in the TV Manufacturing Industry. (Yayınlanmamış doktora tezi). University of Wisconsin-Maddison.
47. Özuğurlu M (2000). Sendikacılık Hareketinin Krizi ve Yeni Eğilimler. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 55(1), 139-172.
48. Özuğurlu M (2006). Geleceği Olmayan Bir Gelenek Üzerine Notlar. İçinde: F Sazak (der), Türkiye’de Sendikal Kriz ve Sendikal Arayışlar, Ankara: Epos Yayınları, 281-296.
49. Pamukçu S (1964). İşleri Tam Değerlendirme ve Sendikalar. Maden-İş, 5(66), 2 ve 4.
50. Rupert M (1995). Producing Hegemony: The Politics of Mass Production and American Global Power. Cambridge: Cambridge University Press.
51. Şafak C (2007). MESS Grevleri (1977-1980), Çalışma ve Toplum Dergisi, 2007/2(13), 11-62.
52. Şafak C (2012). Büyük Grev 1977. İstanbul: Sosyal Tarih Yayınları.
53. Şafak C (2015). Ereğli Çelik İşçileri 1965-1980. İstanbul: Sosyal Tarih Yayınları.
54. Tali H (2015). Bosch’ta Sözleşme İmzalandı, Evrensel, 14 Mayıs.
55. Tali H (2015a). Metalde Öfke Diğer Fabrikalara da Sıçradı, Evrensel, 18 Mayıs.
56. Taştan O C (2015). Türkiye’nin “Sıcak Bahar”ı ya da Metal Sektöründe 12 Eylül Gidici mi? Ayrıntı Dergi, 10, 7-10.
57. TİSK (1968). İşyerlerinde Vuku Bulan Kanun Dışı Olaylar Hakkında Rapor. İstanbul: TİSK
58. Türkiye Maden-İş İstanbul Bölge Merkez Şubesi (1960). 9 Ekim 1960 tarihinde Yapılacak İlk Normal Kongresine Sunulmak Üzere 1.1.1959 Tarihinden 30.9.1960 Tarihine Kadar
59. Faaliyet Raporu. TÜSTAV, Nebil Varuy Arşivi, Zarf No: 00757.
60. Yalçın S (1969). Türkiye’de İş Değerlemesi Tatbikatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Yayınları.
61. Yalvaç V (2015). Metal İşçileri: Bugüne Kadar Dişimizi Sıktık Artık Yeter, Evrensel, 26 Nisan.
62. Yalvaç V (2015a), Türk Metal’in Eli Sopalı Adamları İşçilere Saldırdı, Evrensel, 5 Mayıs.
63. Yalvaç V (2015b). Renault Patronu Zaman Kazanıyor, Evrensel, 7 Mayıs.
64. Yalvaç V (2015c). Renault İşçileri Üretimi Durdurup Direnişe Başladı, Evrensel, 15 Mayıs.
65. Yaşar Gündoğdu’yla kişisel görüşme, 18.02.2013.
66. Zinn H (2005). Amerika Birleşik Devletleri Halklarının Tarihi. Ankara: İmge.