Itrî Efendi ve Dede Efendi Özelinde Mûsıkî ve Mûsıkînin Psiko-sosyal Açıdan Etkisi

Konu ve Amaç: Moussa kökünden gelen mûsıkî kavramı, birçok dilde müzik ve bu fonetiğe yakın şekillerde geçmiş ve aynı kelime, Osmanlı kültüründe mûsıkî ve günümüzde ise müzik olarak kabul görmüştür. Bu çalışmada da mûsıkî şeklindeki kullanım tercih edilmiştir. Bu olguyu icra eden kişi ise mûsıkîşinas olarak bilinmektedir. Buhûrizâde Mustafa Itrî Efendi (ö. 1711) ve Hammâmizâde İsmail Dede Efendi (1845), Osmanlı dönemindeki önemli mûsıkîşinas üstatlardandır. Bu mûsıkîşinas üstatların hayatları ekseninde mûsıkînin psiko-sosyal hayat üzerindeki etkileri çalışmamızın kapsamını oluşturmuştur. Bu amaçla mezkur iki güzide şahsiyetin hayatı, mûsıkînin Osmanlı devlet erkanı ve toplumundaki ehemmiyeti, mûsıkînin duygu ve düşüncenin ifade edilmesindeki rolü ile Türk-İslam medeniyetindeki yeri üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Buna ek olarak dünden bugüne mûsıkînin terapötik yönü ve ehemmiyeti üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda mûsıkî-birey-toplum etkileşimi, Itrî Efendi ve Dede Efendi özelinde çalışmanın amacını teşkil etmiştir. Yöntem: Bu çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden dokümantasyonel yöntemden istifade edilmiştir. Çalışmada konuyla ilgili literatür taranarak veriler elde edilmiş ve elde edilen veriler, betimsel analiz tekniği kullanılarak değerlendirilmiş ve yorumlanmıştır. Bu bağlamda mûsıkî ile tedavi-terapi ve Itrî Efendi ve Dede Efendi ile ilgili kitap ve makaleler dikkate alınarak mûsıkînin birey-toplum üzerindeki psiko-sosyal etkileri saptanmaya çalışılmıştır. Bulgular: Öncelikli olarak Osmanlı döneminin iki güzide şahsiyetinin hayatı ekseninde mûsıkînin ehemmiyeti üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu iki münevver şahsiyetin mûsıkîdeki yeri ve önemi dikkate alınarak mûsıkînin birey ve toplum üzerindeki psiko-sosyal etkileri üzerinde durulmuştur. Bu çerçevede mûsıkî kavramı, dünden bugüne mûsıkînin terapötik yönü ve insan hayatındaki yeri, belgelere dayandırılarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonuç: Mûsıkî, evrensel dil, insanlığın ahlakını arındıran kutsal bir bilim, melodisi, ritmi ve tonlamasıyla estetik ve manevi bir gerçeklik, sezgisel olarak bizi küçük dünyamızdan alıp yaratıcının sevgisine götüren ve onunla bağ kurmamıza vesile olan bir sanat, bireysel hayattan toplumsal hayata ve sağlıktan terapi ve tedavi sürecine kadar hayatımızın her veçhesine olumlu etkileri ve katkıları olan bir olgudur. Bu olgu, geçmişten günümüze insanın duygu ve düşüncelerinin ifade etmesine, iletişim kurmasına katkıda bulunma, sosyal hayatını dizayn etme sanatı olmanın yanında içinden çıkamadığı durumlarla baş etmesine yardımcı olma ve ruhsal, mental ve fiziksel rahatsızlıklarına deva olarak kullanılagelmiştir. Itrî Efendi ve Dede Efendi’nin besteleri ve güfteleri, hem bu iki şahsiyetin duygu ve düşüncelerini yansıtan olgu olarak kullanılmış hem de toplumun neşesinin, duygusunun ifadesi ve düşüncesinin yansıması olarak değerlendirilmiştir. Bestelerinde tercih ettikleri makamlarda, bir yandan bestelenen eserin ehemmiyetine göre makamın seçimi ve diğer taraftan birey ve toplumun mental ve psikolojik durumunun dikkate alındığı görülmüştür. Bu yönden baktığımızda mûsıkî eserlerinden birey ve toplumun psiko-sosyal hayatına olumlu katkıda bulunan eserlerin, doğru zamanda ve mekanda dinlenildiği takdirde insanın psiko-sosyal hayatına olumlu etkileri olduğu saptanmıştır.