Mâtüridîlere Göre Kelamullahın Hz. Peygambere İntikali

Öz

Bu çalışma, İslam düşüncesinin ana konularından biri olan vahiy gerçeğini, özellikle Mâtüridî kelam ekolü çerçevesinde kelâmullahın Hz. Peygamber’e intikal süreci bağlamında ele almaktadır. Mâtüridîler, Kur’an’ın lafzî yönünün yaratılmış, manaya delalet eden yönünün ise Allah’ın ezelî sıfatı olan kelâm sıfatına taalluk ettiğini savunurlar. Bu kapsamda Kur’an, dil, lafız ve ses olarak yaratılmış; mana olarak ise yaratılmamıştır. Mâtüridîler, kelâm-ı lafzî ve kelâm-ı nefsî ayrımını benimseyerek kelâmın hem Allah’ın zatıyla kâim olduğunu hem de yaratılmış vasıtalarla peygambere intikal ettiğini kabul etmektedir. Çalışmada ayrıca Levh-i Mahfûz’un, kelâmullah’ın ezelî yönüyle ilişkilendirilerek vahyin kaynağı ve kâdim ilmin yansıması olarak değerlendirildiği Mâtüridî bakış açısı incelenmiştir. Mâtüridîlerin bu yaklaşımı, Mu’tezile, Hanbelî ve Bâtınî görüşlerle mukayeseli bir şekilde tartışılmış; bu çerçevede vahyin mahiyeti, kime nispet edileceği ve Cebrâil-Peygamber ilişkisi bağlamında kelâmullahın intikal sürecine dair özgün yaklaşımları ortaya konmuştur. Mâtürîdî alimlerin görüşleri üzerinden, kelâmullah’ın bir mahalde yaratılmadığı, Allah’ın zatıyla kaim olduğu ve sadece ilahi kelamın görünür yönünün yaratılmış olduğu tezi temellendirilmeye çalışılmıştır. Sonuç olarak, Mâtüridîler, vahyi yalnızca lafzî bir aktarım olarak değil, mananın da doğru ve eksiksiz bir biçimde intikali olarak görmekte ve bu süreci hem kelâmî hem de epistemolojik düzeyde izah etmektedirler. Bu doğrultuda Mâtüridî bakış açısı, kelâmullah’ın ezelîliğini korurken aynı zamanda onun beşerî idrake ulaşan yönünü de açıklayan kapsamlı bir anlayışı yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Vahiy
• Kelâmullah
• Mâtüridîlik
• Levh-i Mahfûz
• Cebrâil
• Kelâm-ı Nefsî
• Kelâm-ı Lafzî

The Transmission Of The Divine Speech (Kalâm Allah) To The Prophet According To The Mâtüridîs

Öz

This study examines the reality of revelation-one of the main subjects in Islamic thought-within the framework of the Maturidi theological school, focusing particularly on the transmission process of the kalamullah (Word of God) to the Prophet Muhammad. The Maturidis argue that the verbal aspect of the Qur’an is created, while the aspect indicating its meaning pertains to God's eternal attribute of speech (kalam). In this context, the Qur’an is considered created in terms of language, words, and sound, but uncreated in terms of meaning. By adopting the distinction between kalam lafzî (verbal speech) and kalam nefsî (internal speech), Maturidis acknowledge that divine speech both subsists in God's essence and is transmitted to the Prophet through created means. The study also explores the Maturidi perspective on the Lawh al-Mahfuz (Preserved Tablet), which is viewed as a reflection of divine knowledge and as the source of revelation due to its association with the eternal aspect of kalamullah. This approach is discussed in comparison with Mu'tazilite, Hanbali, and Batini views. Within this comparative framework, the nature of revelation, its attribution, and the transmission of kalamullah in the context of the Gabriel-Prophet relationship are addressed, highlighting the Maturidis’ unique perspectives. Based on the views of Maturidi scholars, the study aims to support the thesis that kalamullah is not created in any locus, that it subsists with God's essence, and that only its outward, perceptible form is created. In conclusion, the Maturidis regard revelation not merely as a verbal transmission, but also as the correct and complete conveyance of meaning. They explain this process on both theological and epistemological levels. Accordingly, the Maturidi viewpoint reflects a comprehensive understanding that preserves the eternality of kalamullah while also explaining how it becomes accessible to human comprehension.

Anahtar Kelimeler

• Revelation
• Kalamullah
• Maturidism
• Lawh al-Mahfuz
• Gabriel
• Kalam Nafsî
• Kalam Lafzî

Kaynakça

1. Alper, Hülya. İmam-ı Mâtürîdî’de Akıl-Vahiy İlişkisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 5. Basım, 2021.
2. Bağdâdî, Abdükâhir. Mezhepler Arasındaki Farklar, çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 11. Basım, 2023.
3. Ceyhan, Mehmet Akif. “Allah-İnsan İletişimi Açısından Vahiy”, Kader Dergisi 16/2 (2018), 347-372.
4. Ceyhan, Mehmet Akif. “Müslüman Geleneğinde Vahiy Anlayışı”, Ankara Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1 (Nisan 2018), 470-491.
5. Cürcânî, Seyyid Şerif. Şerhu’l-Mevâkıf, çev. Ömer Türker. 3.cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2015.
6. Çağıl, Necdet. İlâhî Kelâmın Tabiatı. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2003.
7. Çelebi, İlyas. “İlahi Kelâmın Lafza Bürünmesi”, Vahiy ve Peygamberlik, ed. Yusuf Şevki Yavuz. 275-320. İstanbul: Kuramer Yayınları, 1. Basım, 2018.
8. Çınar, Bayram. “İbn Rüşd’ün Halku’l-Kur’an Teorisine Yaklaşımı”, Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (Aralık 2020),103-114.

9. Duman, M. Zeki. “Levh-i Mahfûz ve Kur’an”, Marife 8/1(Bahar 2008), 9-44.
10. Düzgün, Şaban Ali. “Kur’an’ın Oluşumu (Vahiy Süreci)”, Kelâm Araştırmaları 8/2 (2007), 0-14.
11. Düzgün, Şaban Ali. “Mâtürîdî’nin Kur’an Yorum Yöntemi”, Kelâm Araştırmaları Dergisi 10/1 (2012), 1-18.
12. Erdemci, Cemalettin. “Kelâmda Vahiy”, Milel ve Nihal Dergisi 8/1(Nisan 2011), 119-142.
13. Esen, Muammer. “İbn Teymiyye’nin Kelâmullah Tartışmalarındaki Yeri”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (2001), 257-272.
14. İbn Haldûn. Mukaddime, çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 2. Basım, 2007.
15. İbn Hazm. el-Fasl, çev. Halil İbrahim Bulut. 2.cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2017.
16. İbn Teymiyye. el-Akıdetu’l-Vâsıtıyye, çev. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Guraba Yayınları, 2. Basım, 2010.
17. İsfahânî, Râgıp. el-Müfredât, çev. Abdulbaki Güneş vd. 2.cilt. İstanbul: Çıra Yayınları, 1. Basım2007.
18. Kâdî Abdülcebbâr, el-Muğnî fî ebavâbi’t-tevhid ve’l-adl, tah. İbrahim Medkur. 7.cilt. Kahire: 1962-1965.
19. Kâdî Abdülcebbâr. Şerhu’l-Usuli’l-hamse, çev. İlyas Çelebi. 2.cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2013.
20. Kemâlüddin İbnü’l-Hümam, Kitâbu’l-Müyasere, çev. Harun Işık. İstanbul: 2020, Endülüs Yayınları, 1. Basım, 2020.
21. Kılıç, Recep. “Vahiy: Mahiyeti, İmkânı ve Doğrulaması Üzerine”, Milel ve Nihal Dergisi 8/1(Nisan 2011), 21-47.
22. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Kitâbü’t-Tevhîd, çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İsam Yayınları, 11. Basım. 2018.
23. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. Bekir Topaloğlu. 1.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım, 2015.
24. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. Bekir Topaloğlu. 5.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım. 2016.
25. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. İbrahim Tüfekçi. 16. cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım, 2019.
26. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. Mehmet Erdoğan vd. 17.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım. 2019.
27. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. Mehmet Erdoğan. 10.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım. 2018.
28. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. S. Kemal Sandıkçı. 7.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım, 2017.
29. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. S. Kemal Sandıkçı. 12.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım. 2018.
30. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. S. Kemal Sandıkçı. 13.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım, 2018.
31. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. S. Kemal Sandıkçı. 14.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım, 2019.
32. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vilâtü’l-Kur’an, çev. Yunus Vehbi Yavuz. 8.cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım. 2018.
33. Nasır Ebu Hamid Zeyd. İlahi Kelâmın Tabiatı, çev. Mehmet Emin Maraşlı. 1. Basım, Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2001.
34. Nesefî, Ebu’l-Muin. Bahrü’l-kelâm, çev. Ramazan Biçer. İstanbul: Gelenek, 4. Basım, 2019.
35. Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsıratü’l-edille, thk. Claude Salame. 1.cilt. Dımaşk: : el-Mehadu’l-İlmiyyu’l-Fransiyyu li’d-Dirâsâti’l-Garbiyyeti, 1. Basım,1990.
36. Neşşâr, Ali Sami. İslam’da Felsefi Düşüncenin Doğuşu, çev. Osman Tunç. 2. Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 4. Basım, 2024.
37. Öge, Sinan. İlahi Kelâmın Yapısı. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2020.
38. Öğmüş, Harun. “Halku’l-Kur’an Tartışmalarının Vahyin Allah’tan İnsana İntikaliyle İlgili Telakkiler Üzerindeki Etkisi”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/19 (Mayıs 2009), 19-47.
39. Râzî, Fahreddin. Tefsir-i Kebir Mefâtihu’l-Gayb, çev. İsmail Cerrahoğlu. 19.cilt. İstanbul: Akçağ Yayınları, 1. Basım, 2014.
40. Sâbûnî, Nureddin. el-Kifâye fi’l-hidâye, çev. Ramazan Biçer. Ankara: Berikan Yayınları, 1. Basım, 2019.
41. Sâlimî, Ebû Şekûr. et-Temhîd fî beyâni’t-tevḥîd, nşr. Ömür Türkmen. İstanbul: İsam Yayınları, 1. Basım, 2017.
42. Suyûtî, el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’an, çev. Sâkıp Yıldız vd. 1.cilt. İstanbul: Hikmet Yayınları, 1. Basım,1987.
43. Teftâzânî, Sa’duddîn. Şerhu’l-Akâid, çev. Talha Hakan Alp (İstanbul: Yasin Yayıncılık, 2008), 182.
44. Türkmen, Hasan. “Kelâmın Mahiyeti Bağlamında Kur’an’ın Yaratılmışlığı Sorunu”, Kelâm Araştırmaları Dergisi 12/2 (2014), 342
45. Üsmendî, Alâüddin. Lübâbü’l-kelâm, çev. Murat Kaan Kıvılcım. İstanbul: Endülüs Yayınları, 1. Basım, 2021
46. Yavuz, Yusuf Şevki. “Levh-i Mahfûz”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. Erişim. 27/151. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
47. Yavuz, Yusuf Şevki. “Te’vil” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 41/28-31. Ankara: TDV Yayınları, 2012. Yavuz, Yusuf Şevki. “Vahiy”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 42/440-443. Ankara: TDV Yayınları, 2012.