Nasların Tasavvufî Yorumu: Dil, İnsan ve Anlam Üzerine Bir İnceleme

Öz

Konu ve Amaç: İnanan bir insan için Kur’an ve Hz. Peygamberin sözleri uygulamaları evrensel bir söylem ve hakikatle bağlantılı bilgi içermektedir. Bugünün insanı nasların yorumlanmasında geleneği takip etmekte veya varoluşsal problemlerine yanıt bulacağı farklı yorum yöntemlerine de yönelmektedir. Bu çalışma, tasavvuf düşüncesinde nasların yorum yöntemlerinde takip ettikleri ilke ve prensipleri dil ve anlam göreceliği perspektifinde incelemektedir. Bu örüntüdeki bir incelemede çağdaş insanın manevî yaşamında İlahî metinle kuracağı ilişkiye yeni bir boyut kazanıp kazandıramayacağı sorgulanmaktadır. İşârî yorum anlayışı ve bu anlayışın modern dönemdeki gerçekçiliği sûfilerin dil felsefesini de konuşmayı gerekli kılmaktadır. Dil felsefesi bağlamında yapılan inceleme, sûfilerin katmanlı ifade ve idrak nazariyelerini, müphemliği ve hermenötiği de zorunlu olarak gündemine almaktadır. Sûfilerin yorum yöntemlerinin bu yaklaşımlara ne kadar alan açtığı ve bu çerçevede düşünce ve dil biçimleri geliştiren çağdaş insanın yorum vizyonuna ne denli katkı sunacağı çalışmanın kapsamına dahil edilmiştir. Sûfi yorum tevil, keşf, işaret, feth, zahir, batın gibi kavramları varlık ile dil ilişkisini zihinsel süreçte yeniden düşünmeye çalışmakta ve bu zihinsel sürece sûfilerin insana ait idrak kuvvetlerine dahil ettiği kalbin ve sezginin etki gücüne de değinmektedir. Yöntem: Bu nitel çalışma önde gelen sûfi yorumcuların bazı görüşlerini içerik analizine tabi tutarak tasavvufî yorumu, yöntem ve dil perspektifinde incelemektedir. Bulgular: Çalışma tasavvufî yorum yönteminin varlığın dinamikleriyle benzer şekilde sabitesi ve çeşitliliği olduğunu saptamıştır. Bu parametrelerin geleneğe ve değişen zamana göre düşünen insan ufkunu açıcı bir işlevi olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç: Sûfilere göre dil sadece bir anlatım aracı değil, varlık ile ilişkisi dinamik canlı bir formdur. Modern düşünce dilinin kesinlik, kavramsal sınırlılığı aşan bir yapının karşısında sûfi yorum anlamın dayatılmadığını, keşfedildiğini ve açıldığını öğretmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• İnsan
• Dil
• Yorum
• Anlam

Sufi Interpretation of the Scriptures: A Study of Language, Humanity, and Meaning

Öz

Abstract Subject and Purpose:For a believer, the Qurʾān and the words and practices of the Prophet Muḥammad embody a universal discourse and convey knowledge intrinsically linked to truth. Contemporary readers either remain within the bounds of traditional exegesis or turn to alternative hermeneutic methods in search of answers to their existential concerns. This article investigates the principles and guidelines that Sufi thought employs in interpreting scriptural texts, assessing them through the lens of linguistic and semantic relativity. Within this framework, it asks whether the relationship that modern individuals forge with the Divine text in their spiritual lives can acquire a new dimension. Engaging with the notion of ishârî (allusive) interpretation—and its viability in the modern era—also requires an exploration of the Sufi philosophy of language. An analysis grounded in language philosophy inevitably foregrounds the Sufis’ multilayered theories of expression and perception, alongside questions of ambiguity and hermeneutics. Method: This qualitative study subjects the views of leading Sufi commentators to content analysis, examining Sufi interpretation from the perspective of method and language. Findings: The study determines that the Sufi interpretive method has both constancy and diversity, similar to the dynamics of existence. These parameters reveal that the method has a function that widens the horizon of the thinking human being in relation to tradition and changing time. Conclusion: According to the Sufis, language is not merely a tool of expression, but a dynamic and living form in relation to being. In contrast to the modern linguistic emphasis on certainty and conceptual limitation, the Sufi interpretive approach teaches that meaning is not imposed but discovered and unveiled.

Anahtar Kelimeler

• Sufizm
• Human Being
• Language
• Interpretation
• Meaning

Kaynakça

1. Abdurrezzâk el-Kâşânî, Fusûsu’l-Hikem Şerhi. Neşr. Seyyid Celâleddîn Âshtiyânî ve Bahaeddin Khorramshahi. Tahran: Tahran Üniversitesi ve McGill Üniversitesi Ortak Yayını, 2013.
2. Afîfî, Ebû Alâ. İbnü’l-Arabî’nin Tasavvuf Felsefesi. Çev. Mehmed Dağ. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, ts.
3. Afîfî, Ebû Alâ. Tasavvuf: İslam'da Manevî Devrim. Çev. H. İbrahim Kaçar ve Murat Sülün. İstanbul: Risale Yayınları, 1996.
4. Ahmet Yıldırım, Din, Dünyevileşme ve Zühd, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2014. Arin Salamah-Qudsi, “Between Words and Worlds: Masters’ Sayings in Early Sufi Literature,” Religions 15, no. 8 (2024): 917–933, https://doi.org/10.3390/rel15080933.
5. Ates, Süleyman. İşârî Tefsir Okulu. Ankara: Ankara İlahiyat Fakültesi Yayınevi, 1974.
6. Ateş, Süleyman. “Ḥaḳâʾiḳu’t-Tefsîr.” TDV İslam Ansiklopedisi. 15/ 163–165. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
7. Ayer, Alfred Jules. Dil, Doğruluk ve Mantık. Çev. Vehbi Hacıkadiroğlu. İstanbul: Metis Yayınları, 1998.
8. Bauer, Thomas. Müphemlik Kültürü ve İslam: Farklı Bir İslam Tarihi Okuması. Çev. Tanıl Bora. İstanbul: İletişim Yayınları, 5. Basım, 2021.

9. Cassirer, Ernst. Language and Myth. Çev. Susanne K. Langer. New York: Dover Publications, 1946.
10. Cebecioğlu, Ethem., Tasavvuf Terimleri ve Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi, 5. Basım, 2009.
11. Chittick, William C. İbn Arabî’nin Metafiziğinde Hayal: Sûfî’nin Bilgi Yolu. Çev. Ömer Saruhanoğlu. İstanbul: Okuyanus Yayınları, 2. Basım, 2018.
12. Coppens, Pieter. Seeing God in Sufi Qurʾan Commentaries: Crossings between This World and the Otherworld. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2018.
13. Demirli, Ekrem. “Tasavvuf Araştırmalarında Dönemlendirme Sorunu: Din Bilimleri ile Metafizik Arasında Tasavvufun İlim Olma Mücadelesi.” Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 2/4 (2016): 1–29.
14. Diyanet İşleri Başkanlığı. Hadislerle İslam, 1. Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2014.
15. Diyanet İşleri Başkanlığı. Hayat Rehberi Kur’an: Konulu Tefsir, 1. Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
16. Diyanet İşleri Başkanlığı. Tefsir Yolu, 1. Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
17. Ebû Abdurrahman es-Sülemî. Hakāiku’t-Tefsîrü’l-Kur’āni’l-Azîz. Lübnan: Dâr al-Machreq, t.y.
18. Ebû’l-Kâsım el-Kuşeyrî. Letâ’ifu’l-İşârât. Beyrut: Dârü’l-Kitâbü’l İlmiyye, 2. Basım, 2007.
19. el-Cîlî, Abdülkerim. el-İnsânü’l-Kâmil. Çev. Abdülaziz Mecdi Tolun. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2002.
20. el-Kâşânî, Kemalüddin Abdurrezzâk. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. Çev. Ali Rıza Doksanyedi. Ankara: Kadıoğlu Matbaası,1988.
21. EtimolojiTürkçe.“Aranan:Yöntem.30Haziran2025.https://www.etimolojiturkce.com/kelime/y%C3%B6ntem#google_vignette Etimoloji Türkçe. “Aranan: Âlem”.27 Mayıs 2025. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/alem. Gadamer, Hans-Georg. Truth and Method. Çev. Joel Weinsheimer ve Donald G. Marshall. Londra/New York: Continuum, 2004.
22. Gazalî, Ebû Hâmid. İhyâu Ulûmi’d-Dîn Tercümesi. Çev. Ahmed Serdaroğlu. İstanbul: Huzur Yayın-Dağıtım / Bedir Yayınevi, ts.
23. Gloton, Maurice. “The Quranic Inspiration of Ibn Arabi’s Vocabulary of Love: Etymological Links and Doctrinal Development.” Muhyiddin Ibn Arabi Society. Erişim 9 Temmuz 2025.
24. https://ibnarabisociety.org/quranic-inspiration-love-gloton/ Gril, Denis. “Adab and Revelation: One of the Foundations of the Hermeneutics of Ibn Arabi.” Muhyiddin Ibn Arabi Society. Erişim: 17 Mayıs 2025. https://ibnarabisociety.org/adab-and-revelation-denis-gril/ Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Tanrı ve İnsan. Çev. M. Kürşad Atalar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2019.
25. İbn Berracân. Tefsîru İbn Berracân: Tenbîhu’l-Efhâm. Ed. Ahmed Ferîd el-Mazdî. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2013, 2. bs.
26. İbn el-Cezerî. En-Nuşr fi’l-Kıraʾât el-ʿAşr. Şam: el-Wahyn, 1345.
27. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Füsûsu’l-Hikem. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Alfa Yayınları, 3. Basım, 2020.
28. İmam Gazali, Mişkâtü’l-Envâr, inceleyen: Şeyh Abdülaziz İzzettin, Beyrut, 1986.
29. İmam-ı Gazali, El-Munkız min al-Dalâl. İstanbul: Hakikat Kitabevi, 2005.
30. Kılıç, Mahmud Erol. Şeyh-i Ekber: İbn Arabî Düşüncesine Giriş. İstanbul: Sufi Kitap, 2022.
31. Koç, Turan. Din Dili. İstanbul: İz Yayıncılık, 2022.
32. Malamud, Margaret. "Sufi Organizations and Structures of Authority in Medieval Nishapur." International Journal of Middle East Studies 26, no. 3 (1994): 427–442.
33. Muhyiddin İbn Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 4. Basım, 2007.
34. Nicholson, Reynold A. The Idea of Personality in Sufism. Delhi: Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1976.
35. Pieter Coppens, Seeing God in Sufi Qurʾan Commentaries: Crossings between This World and the Otherworld, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2018.
36. Reynold A. Nicholson, The Idea of Personality in Sufism, Delhi: Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1976.
37. Rûzbihân Baklî. Arâʾis ul-Beyân fī Ḥakâʾik’ul-Kur’ân. Ed. Ahmed Farız el-Maziri. Lübnan: Darulkitab el-İlmiyye, 2008.
38. Schimmel, Annemarie. Tanrı’nın Ayetlerinin Çözümlenmesi: İslam’a Fenomenolojik Bir Yaklaşım. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2021.
39. Serrâc, Ebû Nasr. El-Lümaʿ: İslam Tasavvufu. Çev. Hasan Kamil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2012.
40. Suad el-Hakim, İbn Arabî Sözlüğü. Yay. haz. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2005.
41. Suyûtî, Celaleddin. el-İtkan fî Ulûmi’l-Kur’ân: Kur’an İlimleri Ansiklopedisi II. Çev. Sâkıp Yıldız ve Hüseyin Avni Çelik. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 1987.
42. Taha, Abdurrahman. Dini Amel ve Aklın Yenilenmesi. Çev. Mehmet Emin Güleçyüz.. İstanbul: Pınar Yayınları, 3. Basım 2022.
43. Tatar, Burhanettin. “Gazalî’de Metin-Yorum İlişkisi”. İslami Araştırmalar Dergisi 13, no. 33-34 (2000): 429–440.
44. Tatçı, Mustafa. Yunus Emre Divanı. 3. Baskı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2016.
45. Titus Burckhardt, Introduction to Sufi Doctrine. Indianapolis: World Wisdom, Inc., 2008.
46. Uludağ, Süleyman. “Sülemî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/53–55. Ankara: TDV yayınları, 2010.
47. Uludağ, Süleyman. 2010. “Sülûk.” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, 128. İstanbul: TDV Yayınları. William C. Chittick, Varolmanın Boyutları, çev. Turan Koç, İstanbul: İnsan Yayınları, 7.Basım, 2019.
48. Wittgenstein, Ludwig. Tractatus Logico-Philosophicus. Çev. Oruç Aruoba. İstanbul: Metis Yayınları, 2020.
49. Yıldırım, Ahmet. Din, Dünyevileşme ve Zühd. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2014.
50. Zerkeşî, Bedruddîn. el-Burhân fî Ulûmi’l-Kur’ân. Tah. Yusuf Abdurrahman Maraşlı vd. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1990.
51. Zeyd, Nasr Hamid Ebû. Sufi Hermenötik: İbn Arabi’nin Yorum Felsefesi. Çev. Semih Ceyhan. İstanbul: Mana Yayınları, 2023.