XIX. Yüzyıla Ait Türkçe Bir Tıp Eseri: Hazâ Kitâb-ı Devâ’

Öz

Amaç: Bu çalışmada, XIX. yüzyıl Osmanlı dönemine ait olan Hazâ Kitâb-ı Devâ’ adlı tıp kitabının ve bu kitaptaki ilaç hazırlama yöntemlerinden seçilen örneklerin bilim dünyasına tanıtılması amaçlanmıştır. Söz konusu eserdeki özgün ilaç örneklerine dayanılarak ortaya konulan bu çalışmanın tıp tarihi alanı ile Türkçe tıp metinleri üzerine yapılan çalışmalar için önemli olduğu düşünülmektedir. Yöntem: Hazâ Kitâb-ı Devâ’ adlı tıp eserinin çeviri yazısı yapılmıştır. Eserde tarih verilmediği için terkiplerde geçen bazı droglara ve hastalıklara dair literatür taraması yapılmıştır. Eserin yazıldığı dönemi ortaya koymak, önemini gösterebilmek için çevirisi yapılan bu tıp yazmasından seçilen örnekler verilmiştir. Bulgular: Hazâ Kitâb-ı Devâ’ adlı kitapta, Osmanlı tıbbında yeni kullanılmaya başladığı bilinen bazı droglar tespit edilmiştir. Kitaptaki terkiplerde “kolera” ve “frengi” hastalıklarının bir arada olması, eserin XIX. yüzyıla ait olduğunu gösteren önemli kanıtlardır. Eserdeki terkiplerden birinde geçen “kunduz böceği” adlı drog da eserin yazıldığı yüzyıla dair önemli bir kanıt olarak görünmektedir. Eserde kadim tıp anlayışını yansıtan aktarmalara da yer verilmiştir. Sonuç: Hazâ Kitâb-ı Devâ’, XIX. yüzyıla ait Osmanlı tıp kitaplarından biridir. Eserde pek çok hastalığın tedavi yöntemlerine yer verilmiştir. Kitaptaki kolera ve frengi hastalıkları ile bazı drogları içeren terkipler, eserin Osmanlı dönemindeki yeni tıp anlayışının izlerini taşıdığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hazâ Kitâb-ı Devâ’
• Osmanlı tıbbı
• yeni tıp
• kadim tıp

A XIXth Century Turkısh Medıcal Work: Hazâ Kitâb-ı Devâ’

Öz

Objective: : This study aims to introduce to the medical book named Hazâ Kitâb-ı Devâ’ which belongs to the XIX th Ottoman period, and the examples selected from drug prepation methods in this book to the scientific world. This study is based on the original drugs in the book question is thougt to be important for the field of medical history and studies Turkish medical texts. Matarial and Method: The transcription of the medical book named Hazâ Kitâb-ı Devâ’ has been made. Since no dates given in the work a literature review was made on some drugs, and diseases mentioned in the compound drugs. On order to reveal the period that the book was written and to show its importance examples selected from this manuscript. Results: In the book named Hazâ Kitâb-ı Devâ’ some drugs were known to have just started in Ottoman medicine were identified The fact that the compound drugs in the work include cholera and syphilis is important evidence that the work dates back to the 19th century. The drug called beaver beetle mentioned in one of the compound drugsin the work also apperars as important evidence fort he century in which the work was written. The work also includes findings reflecting the ancient medical understanding. Conclusion: Hazâ Kitâb-ı Devâ’ is one of the medical book of the XIX th century. The book includes methods for many diseases. The combinend drugs in the work which include cholera and syphilis and some drugs show that the work bears the traces the new medical understanding of the Ottoman period.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman medicine
• new medicine
• ancient medicine

Kaynakça

1. 1.. Demirhan, A. Kısa tıp tarihi. Bursa: Bursa Üniversitesi Basımevi; 1982:147.
2. 2. Aydın E.Dünya ve Türk tıp tarihi. İstanbul: Güneş Kitabevi; 2006:232-234.
3. 3. Dramur, R. Osmanlı devleti saraylarında tıp ve eczacılık. “Yıldız Sarayı’nda Eczane ve Hekim Odalarının Yerleri”. İstanbul: Aya Kitap; 2008:147.
4. 4. Beylik, U., Kayral, İ. H., ve Çıraklı, Ü. 13. yüzyıldan 21. yüzyıla Türk sağlık sisteminin gelişim süreci üzerine bir derleme. Sağlık Akademisyenleri Dergisi 2015;2(4), 183-189.
5. 5. Sarı N. Osmanlılarda tıp ahlakı. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı, Anıl Reklam Matbaa Ltd. Şti; 2015:253.
6. 6. Göktaş, H. XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde hekim hasta ilişkileri ve diplomasız hekimler. Journal of History Studies; 2014; 6(6), 99-115.
7. 7. XIX. yüzyılda Kastamonu Vilayeti’nde salgın hastalıklar, (Haz. Seda Özdemir). Yüksek lisans tezi. Karabük Üniversitesi. 2019; 7-89.
8. 8. 19.yüzyılda Osmanlılarda kolera salgınları ve etkileri, (Haz. Züleyha Sönmez). Yüksek lisans tezi, Kastamonu Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2023: 11-12.

9. 9. Gül, A. XIX. yüzyılda Erzincan kazasında salgın hastalıklar (kolera, frengi, çiçek ve kızamık). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 2009;16(41), 239-270.
10. 10. Yılmaz, Ö. (2017). 1847-1848 Kolera salgını ve Osmanlı coğrafyasındaki etkileri. Avrasya İncelemeleri Dergisi,2017;6(1), 23-55.
11. 11. Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi’nin tıp tarihindeki yeri, Tertîb-i Eczâ, Kolera Risalesi, Çiçek Aşısı Risalesi, Ruhiye Risalesi adlı eserlerinin transkripsiyon ve değerlendirmesi, (Haz. Tuncay Pekdoğan). Yüksek lisans tezi. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2019:16-25.
12. 12. Yılmaz, Ö. (2017). 1847-1848 Kolera salgını ve Osmanlı coğrafyasındaki etkileri. Avrasya İncelemeleri Dergisi,2017;6(1), 23-55.
13. 13. Lügât-ı Müşkilât-ı Eczâ Derviş Siyâhî Lârendevî (Giriş-İnceleme-Metin-Dizinler) 1.cilt, (Haz. Sibel Murad). Yükseklisans tezi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2009:11-171.
14. 14. Dinar, T. Müderris Hasan Efendi’nin “Ġāyetü’l-Müntehā Fį-Tedbįri’l-Merżā’ (Hastalıkların Tedavisinde En Son Nokta) (İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2022 :31-205.
15. 15. Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi, Netîcetü’l-Fikriyye Çocuk Sağlığı ve Gelişimi (İnceleme-Metin) (Haz. Şaziye Dinçer Bahadır). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları; 2019: 17-202.
16. 16. Şenel, Ş. 19. yüzyılda Kastamonu vilayetinde frengi hastalığıyla mücadele. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2015;13(01), 256-274.
17. 17. Pekdoğan, S. Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi’nin çeviri eseri Risâle-i Frengi üzerine bir inceleme. Osmanlı Bilimi Araştırmaları; 2024; 25(1), 137-174.
18. 18. Gültekin, E. Sultan II. Abdülhamid döneminde koleraya karşı ilaç geliştirme çalışmaları. Bilig, 2020; (92), 115-134.
19. 19. Hazâ Kitâb-ı Devâ’, Süleymaniye Kütüphanesi Cahit Öztelli Koleksiyon’u, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, (koleksiyon numarası: 00148).
20. 20. Çetin, H. A. Eski Anadolu Türkçesi eczacılık ve tıp terimleri sözlüğü. Ankara : Türk Dil Kurumu Yayınları; 2020.
21. 21. Dağlı, Y. Historical dictionary of Ottoman Turkish terms for gardens and gardening. 2014.
22. 22. İbn-i Sînâ El-Kânūn Fi’t-tıbb ikinci kitap, (Çev. Esin Kahya). Ankara: T.C. Başbakanlık Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları; 2017.
23. 23. Baytop T. Türkiye’de bitkiler ile tedavi geçmişte ve bugün. İstanbul: Sanal Basımevi;1984.
24. 24. Sālih bin Nasrullah (İbn Sellum el-Halebį). Ġāyetü'l-Beyān Fį Tedbįri Bedeni'l-İnsān (metin-inceleme-dizin). (Haz. Zekiye Gül Elbir). Doktora tezi. Fırat Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2000.
25. 25. Devellioğlu F. Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi Yayınları; 2012.
26. 26. Ebulfeyz Mustafa Efendi. Risâle-i Feyziyye Fî Lügati'l-Müfredâti't-Tıbbiye. (Haz. Şaban Doğan) İstanbul. Değişim Yayınları; 2012:165.
27. 27. Hayatizade Mustafa Feyzi Efendi. Yabani Bitkiler Sözlüğü, Cilt 1, (Çev. Hadiye Tuncer). Atak Matbaası;1978.
28. 28. Lügât-ı Müşkilât-ı Eczâ Derviş Siyâhî Lârendevî (Giriş-İnceleme-Metin-Dizinler) 1.cilt, (Haz. Sibel Murad). Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü;2009.
29. 29. Celalüddin Hızır (Hacı Paşa). Müntahab-ı Şifâ II Sözlük, (Haz. Zafer Önler) İstanbul: Simurg; 1999.
30. 30. Paçacıoğlu, B. İlaç ve Bitki Adları Sözlüğü. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları; 2014.
31. 31. Tuzlacı, E. Türkiye Bitkileri Sözlüğü Türkçe/Latince- Latince/Türkçe Bitki Adlarının Özel Açıklamaları. İstanbul: Alfa Yayınları; 2006.
32. 32. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2005.
33. 33. Telli, B. Kenzü’s-Sıhhatü’l-Ebdâniyye Eser-i Mürşîd-i Osmâniyye’de bitki adları. Kesit Akademi Dergisi; 2015, (1), 96-116.
34. 34. Ebulfeyz Mustafa Efendi, Risâle-i Feyziyye Fî Lügati'l-Müfredâti't-Tıbbiye. (Haz. Şaban Doğan) İstanbul. Değişim Yayınları; 2012:165.
35. 35. Sālih bin Nasrullah (İbn Sellum el-Halebį). Ġāyetü'l-Beyān Fį Tedbįri Bedeni'l-İnsān (metin-inceleme-dizin).(Haz. Zekiye Gül Elbir). Doktora tezi. Fırat Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2000:250.
36. 36. Arıcı, M., ve Aksoy, E. Tıbb-ı Cedîd Ne Kadar Yenidir? Osmanlı Tıbbında Yenilik Tartışmaları ve Yeninin Mahiyeti (1650-1750). Osmanlı Bilimi Araştırmaları; 2023; 24(2). 841-876.
37. 37. Sālih bin Nasrullah (İbn Sellum el-Halebį). Ġāyetü'l-Beyān Fį Tedbįri Bedeni'l-İnsān (metin-inceleme-dizin).(Haz. Zekiye Gül Elbir). Doktora tezi. Fırat Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2000:209.
38. 38. Baytop T. Türkiye’de bitkiler ile tedavi geçmişte ve bugün. İstanbul. Sanal Basımevi; 1984:406.
39. 39. İbn-i Sînâ El-Kânūn Fi’t-tıbb ikinci kitap, (Çev. Esin Kahya). Ankara: T.C. Başbakanlık Atatürk Kültür,Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları; 2017:393-394. E