Orta Çağ’da Siyasî Gücün Şifa Tezâhürü: Memlûk Bîmâristânları

Öz

Amaç: Memlûk Devleti’ne atfedilen konular arasında tıp ilmini ele almamızın nedeni Memlûk sultanları tarafından yapımına özen gösterilen hastanelerin günümüz üniversite araştırma hastaneleri gibi faaliyet göstermesidir. Bu kapsamda Memlûk Türklerinin modern tıp biliminin gelişmesindeki katkılarını anlatmak amaçlanmaktadır. Yöntem: Araştırma telif eser okumalarının yanısıra birincil Arapça kaynaklar ve diğer bazı İngilizce literatür Türkçeye çevrilerek yapılmıştır. Memlûkler zamanı tıp tarihindeki şahsiyetler ve eserleri, hastalıklar, hastaneler ve tabîbler hakkında kaynakların sunduğu imkânlar dâhilinde araştırılma yapılmış, Memlûklerin tabâbete dair günümüze kadar ulaşan katkıları sunulmuştur. Bulgular: Türk-İslâm dünyasının güçlü siyasî aktörlerinden biri olan Memlûklerin, tıp alanında kendilerinden önceki dönemlerde hüküm süren Zengîler ve Eyyûbîler gibi devletlerin bilimsel mirasından etkilendiği tespit edilmiştir. Bununla birlikte Memlûkler, kendi dönemlerinde tıbbî bilgi üretimi, hastane düzenlemeleri ve sağlık yapılarının mimarîsi bakımından da özgün katkılarda bulunmuşlardır. Sonuç: Memlûk bîmâristânları sadece tedavi merkezleri değil, aynı zamanda ilim, hayır ve toplumsal hizmetin kesiştiği özgün kurumsal yapılardır. Bu dönemde tıp uygulamaları sadece devlet çatısı altında yürütülmemiş; aksine, bireysel olarak faaliyet gösteren hekimler mesleklerini özel alanlarda da sürdürmüş ve dolayısıyla dönemin sağlık yapısı çok yönlü bir yapıya sahip olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Orta Çağ
• Memlûkler
• Siyaset
• Memlûk Tıbbı
• Bimâristân

The Manifestation of Political Power Through Healing in the Middle Ages: Mamluk Bīmāristāns

Öz

Objective: The reason for addressing medical science among the subjects attributed to the Mamluk State is that the hospitals constructed with great care by Mamluk sultans functioned in a manner comparable to modern university research hospitals. Within this framework, the aim is to present the contributions of the Mamluk Turks to the development of modern medical science. Method: The research was conducted through the reading of scholarly works, primarily by translating primary Arabic sources and selected English literature into Turkish. Research was carried out within the limits provided by the sources on prominent figures and works in the history of medicine during the Mamluk period, diseases, hospitals, and physicians, and the contributions of the Mamluks to medical practice that have survived to the present day were presented. Findings: It has been determined that the Mamluks, one of the powerful political actors of the Turkic-Islamic world, were influenced in the field of medicine by the scientific heritage of earlier states such as the Zengids and Ayyubids. However, the Mamluks also made original contributions in their own period in terms of medical knowledge production, hospital organization, and the architecture of healthcare institutions. Conclusion: Mamluk bīmāristāns were not merely treatment centers but distinctive institutional structures where learning, charity, and social service intersected. During this period, medical practice was not carried out solely under state authority; rather, physicians operating individually also practiced their profession in private settings, resulting in a multifaceted healthcare structure.

Anahtar Kelimeler

• Middle Age
• Mamluks
• Politic
• Mamluk Medicine
• Bīmāristān.

Kaynakça

1. 1. Rahman HHA. Development of health sciences and related ınstitutions during the first six centuries of Islam. Islamic Quarterly 2000;44(4):601.
2. 2. Northrup LS. Qalawun’s patronage of the medical sciences in thirteenth-century Egypt. Mamlūk Studies Review 2001;5.
3. 3. El-Makrîzî TA. Kitâbü’s-Sülûk li-Ma’rifeti Düveli’l-Mülûk. II, III-IV, Muhammed Ali, neşr. Beyrut: Dâru’l-Kütüb el-İlmiyye; 1997.
4. 4. Ahmed İ. Tarihu’l-Bimaristanat fi’l-İslâm. Beyrut: 1981.
5. 5. Terzioğlu A. Bîmâristân. TDV İslâm Ansiklopedisi [İnternet]. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı; [erişim 2 Temmuz 2025]. 1992;6:163-178. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/bimaristan.
6. 6. Özbek S. Memluklerde Devlet ve Saltanat I. Ankara: Berikan; 2019.
7. 7. Meyerhof M. Science and Medicine. The Legacy of Islam. Oxford: Oxford University; 1931.
8. 8. El-Makrîzî TA. El-Mevâız ve’l-İ’tibâr bi-Zikri’l-Hıtat ve’l-A’sâr III. Cüz. Kâhire: Mektebet-i Medbûlî; 1998.

9. 9. Yıldırım T, Altungök A. Abbasiler döneminde İslâm tıbbı ve toplum sağlığı. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler 2015;25(2):269-296.
10. 10. Rahman HHA, Abdul HH. The development of the health sciences and related ınstitutions during the first six centuries of Islam. Islam Past, Present and Future 2004;973.
11. 11. Buharalı E. Üç Türk hükümdarının yaptırdığı üç sağlık kurumu; Tolunoğulları, Zengiler ve Memlûklerde sağlık hizmetleri. Tarih Araştırmaları 2005;25(40):29-39.
12. 12. Berkli Y. Dâruşşifâ/Bîmâristân. İslâm Kuramları Tarihi. 2013;403-413.
13. 13. El-Cüzzâmî M. A. Teşrîfü’l-Eyyâm ve’l-‘Usûr fî-Sîreti Melîki’l-Mansûr. Murad Kâmil, neşr. Kâhire; Vizâretü’s-Sekāfe ve’l-İrşâd: 1961.
14. 14. İbn Ebî Usaybia E. A. M. Uyûnü’l-Enbâ‘ fî-Tabakāti’l-Etıbbâ. Nizâr Rızâ, neşr. Beyrut: Dârü’l-Mektebeti’l-Hayât; ty.
15. 15. Hitti P. Siyasi ve Kültürel İslâm Tarihi. Salih Tuğ, çev. İstanbul: İ.F.A.V.; 2011.
16. 16. Şeşen R. Sultan Kalâvûn ve Oğlu. İstanbul: Yeditepe; 2018.
17. 17. İbn Habîb. Tezkiretü’n-Nebih fî-Eyyâmi’l-Mansûr ve Benih. M. M. Emin, neşr. 3 Cilt. Kâhire: Dârü’l-Kütub; 1976-1986.
18. 18. En-Nüveyrî Ş. A. Nihâyetü’l-Ereb fi-Fünûni’l-Edeb. c. I-XXXIII. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye; 2004.
19. 19. Yalçın MF. Memlükler döneminde Kalâvûn hastanesi. The Journal of Academic Social Science Studies 2018;6:325-337.
20. 20. İbn Abî Usaybi‘a. ʿUyūn al-Anbāʾ fī-Tabaqāt al-Aṭibbāʾ, A. Müller, neşr. Kâhire: 1882.
21. 21. Özkan S. Bahrî Memlûkler döneminde tıbbî faaliyetler (1250-1382). Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi 2022;6(2):270-312.
22. 22. Rıfâî MF. Haleb Beyne’t-Târîh ve’l-Hendese. Haleb: Câmiatu Haleb; 1996.
23. 23. Sıbt İbnü’l-Acemî EMA. Künûzü’z-Zeheb fî-Târîhi Haleb. Ş. Şa’s ve F. Bekkûr, neşreden. I-II. Haleb: Dârü’l-Kalemi’l-Arabî; 1996.
24. 24. İbnü’l-Gazzî Ş. M. Dîvânü’l-İslâm. (1167/1753). S. Kisrevî Hasan, neşr. I-IV.. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye; 1990.
25. 25. Esedî MH. Ahyâü Haleb ve Esvâkuhâ. A. Revvâs Kal‘acî, neşr. Dımaşk: Dârü Kuteybe; 1990.
26. 26. http://www.sonic.net/tallen/palmtree/ayyarch/images/pmz4.jpg. [erişim 11 Haziran 2025]. https://www.archnet.org/sites/1801. Erişim adresi: [erişim 11 Haziran 2025].
27. 27. Leaman O. Müslüman Tarihindeki Başarılar ve Tepkiler, Farhad Daftary, ed. İslâmda Entelektüel Gelenekler, İstanbul: İnsan; 2014,45-59.
28. 28. Yavuz İ. Memlukler Döneminde Tıp (1250-1517). [erişim 1 Aralık 2025]. (Erişim adresi: https://www.proquest.com/dissertations-theses/memlukler-döneminde-tıp-1250-1517/docview/3224603695/se-2).