Ayaşlı Şaʿbān Şifāʾī'nin Tedbīrü'l-Mevlūd Adlı Eserinin ‎‎Derkenarları Üzerine Bir Analiz

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 79 - 94, 23.01.2026

Sebahat Atar , Ahmet Acıduman , Cemal Atabaş

https://doi.org/10.31020/mutftd.1786413

Öz

Amaç: Şaʿbān Şifāʾī'nin ünlü eseri Tedbīrü‎'‎l-Mevlūd'ün derkenarları analiz edilerek kullanım amaçları, içeriği, günümüz dipnotları ile bağlantısı gibi konuların ortaya konulması amacıyla bu araştırma planlanmıştır.
Gereç ve Yöntem: Tedbīrü‎'‎l-Mevlūd'ün Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Mihrişah Sultan Koleksiyonu'‎nda yer alan 344/308389 numaralı müellif hattı çalışmada kullanılmıştır. Araştırmanın verileri, Atar tarafından 2025 yılında tamamlanmış olan doktora tez çalışmasına ‎dayanmaktadır. Tedbīrü‎'‎l-Mevlūd'de müellife ait ana metin derkenarları kullanım amaçlarına göre gruplandırılarak analiz edilmiştir.
Bulgular: Tedbīrü‎'‎l-Mevlūd'de yer alan 684 derkenarın şu amaçlarla kullanıldığı saptanmıştır: 1-Varak takibi, 2-Önemli konuların kolay bulunması, 3-Metin düzeltme, 4-İlave bilgi verme. Derkenarlar en az "metin düzeltme", en fazla ilave bilgi verme amacıyla konulmuştur. İlave bilgi verilen derkenarın büyük kısmı "tıp" (%53,0) ve "terminoloji" (%21,8)‎ ile ilgili olup çok sayıda terimin Türkçe karşılığı verilmektedir. Müellif, ana metinde olduğu gibi derkenarlarda da yararlandığı kaynaklardan bazen ayrıntılı olmak üzere söz etmektedir.
Sonuç: Şaʿbān Şifāʾī'nin Türkçe terminoloji oluşturma konusunda gösterdiği çaba takdire ‎değer olup muhtemelen kendisinden sonra gelen müellifleri de etkilemiştir. Şaʿbān Şifāʾī'nin özellikle ‎ilave bilgi verme konusunda, derkenarları günümüz dipnot mantığına benzer şekilde çok iyi kullandığı saptanmış olup zengin derkenar içeriğinin eserin kapsamını zenginleştirerek güvenirliğini arttırdığı söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Şaʿbān Şifāʾī‎ , Tedbīrü‎ , derkenar , Osmanlı tıbbı , yazma eser , dipnot

An Analysis of the Marginal Notes Written by ‎Shaʿbān Shıfāʾī of Ayash in His Work Tadbīr Al-Mawlūd

Öz

Objective: This research was planned to analyze the marginal notes of Tadbīr al-Mawlūd, written by Shaʿbān Shifāʾī, and to reveal topics such as their intended use, content, and relevance to modern footnotes.
Materials and Methods: In this study, the author's copy registered at ‎the Süleymaniye Manuscript Library, Mihrişah Sultan Collection, number 344/308389 was used.‎ The research data is based on Atar's doctorate thesis which was completed in 2025. In Tadbīr al-Mawlūd, the author's main text marginal notes were grouped and analyzed according to their intended use.
Results: It has been determined that identified 684 marginalia in Tadbīr al-Mawlūd were used for the following purposes: 1-Folio tracking, 2-Easy location of important topics, 3-Textual corrections, 4-Providing additional information. The marginalia were placed for the purpose of "text correction" at least and for the purpose of providing additional information at most. The majority of the marginal notes providing additional information were related to "medicine" (53.0%) and "terminology" (21.8%), and the Turkish equivalents of many terms were provided. As in the main text, the author also cites the sources he used in the marginal notes, sometimes in detail.
Conclusion: Şaʿbān Şifāʾī's efforts in developing Turkish terminology are commendable and likely influenced subsequent authors. It has been determined that Şaʿbān Şifāʾī used marginalia very effectively, similar to today's footnote logic, especially in providing additional information, and it can be said that the rich marginalia content enriches the scope of the work and increases its reliability.

Anahtar Kelimeler

Shaʿbān Shifāʾī , Tadbīr al-Mawlūd , marginal notes , Ottoman medicine , manuscript , footnote

Kaynakça

• 1. Ayverdi İ. (Ed.) Kubbealtı Lügatı. Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı; 2024. ‎https://lugatim.com/‎
• 2. Çetin A. Derkenar. DİA. Cilt:9. İstanbul: TDV; 1994. ss:179-180.
• 3. Yazar S. Şahsi bir arşiv kaynağı olarak Balıkesirli Rāsih'in Mecmuası: içerik analizi ve derkenar notları. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 2020;6(3):27-62. https://doi.org/10.28981/hikmet.809109
• 4. Ünver S. Hekim Şaban Şifai ve Ömer Hayyam'ın fikirleri. Türk Tıp Tarihi Arkivi 1938;3(9):1-4. ‎
• 5. Ünver S. Hekim Şaban Şifai ve laudanum terkibi. Tıp Fakültesi Mecmuası 1939;1(2):250-251. ‎
• 6. Açıl B, editör. Osmanlı Kitap Kültürü Cārullah Efendi Kütüphanesi ve Derkenar Notları‎. 2. bs. Ankara: İlem Yayınları; 2020.
• 7. Abdulkadiroğlu A. Ziya Paşa'nın Külliyat'ında Sofuzade'nin derkenar notları. İlmi Araştırmalar 1997;(4):193-204.
• 8. Darweesh S. Edebi metinlerde dipnotların işlevi ve önemi. Gazi Türkiyat 2024;35:277-291.
• 9. Grafton, A. Dipnotlar. F. Acun, çeviren. Ankara: Türk Tarih Kurumu; 2012. ss:29, 197, 203
• 10. Zerby, C. The Devil's Details. Montpelier: Invisible Cities Press; 2002. p:39.
• 11. Acun F. Osmanlı tarihi araştırmalarında dipnotlar. CIEPO Uluslararası Osmanlı öncesi ve Osmanlı tarihi araştırmaları 6. ara dönem Sempozyum Bildirileri. Uşak: Uşak İli Kalkınma Vakfı; 2011. ss:61-70.
• 12. Atar S. Ayaşlı Şaʿbān Şifāʾī‎'‎nin Tedbīrü‎'‎l-Mevlūd adlı eseri ve Türk tıp tarihi açısından ‎önemi‎. Doktora Tezi. Ankara: T.C. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı; 2025. ss:33, 122-23, 501, 497, 75-76
• 13. Şeyhī Mehmed Efendi. Vekāyiꜥu'l-Fuzalā Şeyhī'nin Şakāʾik Zeyli. R. Ekinci, hazırlayan; D. Örs, editör. İstanbul: T.C. Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları: 93; 2018. ‎ss:2366-7, 2805.
• 14. Acıduman A. Ayaşlı Şaʿbān Şifāʾī ve ünlü eseri Tedbīrü‎'‎l-Mevlūd-I: Kitabın yazılma nedeni ‎ve önsöz. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2019;62:31-48.‎ https://cshd.org.tr/article/view/34
• 15. Yılmaz A. Osmanlı Devleti'nde yeni tıp ve bilginin demokratikleşmesi. İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul; 2024.
• 16. Dinçer Bahadır Ş. Gevrekzāde Hāfız Hasan Efendi‎'‎nin Netīcetü‎'‎l - Fikriyye fī Tedbīri ‎Velādeti‎'‎l - Bikriyye ‎adlı eseri: İnceleme - metin – dizin. Doktora Tezi. T.C. Erciyes Üniversitesi ‎Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri; 2016. ‎
• 17. Ayaşlı Şaʿbān Şifāʾī. Tedbīrü'l Mevlūd. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Mihrişah ‎‎Sultan Koleksiyonu, No. 344: 1B-220A [Ankara Milli Kütüphane, 06 Mf 1994 A 3887 ile kayıtlı ‎mikrofilm].
• 18. Acıduman A, Arda B. Er-Rāzī, Hamīdiye 1013‎ ve III. Ahmed 1975. 1. Uluslararası Türk Tıp Tarihi Kongresi 10. Ulusal Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı. A. Demirhan Erdemir, Ö. Öncel, Y. Küçükdağ, B. Okka, editörler. Cilt 2, 2008. ss:1843-47.
• 19. Acıduman A, Arda B. Er-Rāzī ve Hamīdiye 1013‎ üzerine bir inceleme. Türkiye Klinikleri J Med Ethics 2006;14:83-91.
• 20. Gürbüzel A. A Portabl Majlis: On publishing reliable editions in Ottoman manuscript culture. In: Kiraz G, Schmidtke S, editors. Scribal Habits in Near Eastern Manuscript Traditions. Piscataway, NJ: Gorgias Press; 2020. pp:69-82.