Galenic Heritage in Ottoman Medicine: An Analysis of The Canon of Medicine and Shajarat al Tıbb

Öz

Aim: This research seeks to examine Ibn Sina's al-Qanun fi’t-Tibb and Hekim Ahmet el-Hayatî’s Şeceretü’t-Tıb comparatively, situating them at the nexus of Galenic medical tradition and Ottoman folk culture. To this end, the study intends to elucidate the confluences between the medical doctrines presented in these texts and traditional folk healing practices, while uncovering the cultural ramifications of this multifaceted interaction Method: Adopting an interdisciplinary perspective, this study was carried out through the application of historical text analysis and qualitative content analysis. The treatises al-Qanun fi’t-Tibb and Şeceretü’t-Tıb were analyzed on the axis of Galenic medical theories, humoral pathology (the four humors theory), and the doctrine of temperament. Results: Research indicates Avicenna’s The Canon of Medicine functioned as a primary pedagogical text across Medieval European medical faculties, providing monumental contributions to Galenic medical thought. Shajarat al-Tibb maintains a pioneering stature within Ottoman medical literature, distinguished by clinical algorithmic systematics and organ-centered diagnostic frameworks. Both manuscripts originate from Galenic humoral pathology, focusing on the four humors—namely sanguine, yellow bile, phlegm, and melancholy—and the influence of humoral equilibrium upon physiological health. These analyzed works consolidate academic medicine and ethno-medical elements, encompassing herbal therapeutics, nutritional guidance, and diverse traditional healing practices. Conclusion: Beyond representing the endurance of the Galenic medical tradition, this research illustrates that al-Qanun fi’t-Tibb and Şeceretü’t-Tıb encapsulate a multifaceted medical practice synthesized with Ottoman folk culture and spiritual beliefs. Comparative evidence from these works underscores the convergence of Galenic legacy and folkloric components, illustrating their joint influence on both the doctrinal underpinnings and the praxis of Ottoman healthcare. Ultimately, this analysis elucidates the critical role of the nexus between medical history and folklore in defining the medical epistemology and clinical methodologies of the era.

Anahtar Kelimeler

• Galenic Medicine
• Ottoman Medicine
• The Canon of Medicine
• Şeceretü't-Tıb
• Folk Medicine

Osmanlı Tıbbında Galenik Miras: el-Kanun fi’t-Tıbb ve Şeceretü’t Tıb Analizi

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı; İbn-i Sînâ'nın el-Kânûn fî’t-Tıbb ve Hekim Ahmet el-Hayatî'nin Şeceretü’t-Tıb adlı eserlerini Galenik tıp mirası ile Osmanlı halk kültürü etkileşimleri bağlamında karşılaştırmalı olarak incelemektir. Bu doğrultuda çalışma, söz konusu eserlerdeki tıbbî yaklaşımların halk hekimliği pratikleri ile kesişim noktalarını ve bu etkileşimin kültürel yansımalarını ortaya koymayı hedeflemektedir. Yöntem: Araştırma, tarihsel metin analizi ve nitel içerik analizi yöntemlerini kullanarak disiplinlerarası bir yaklaşımla yürütülmüştür. El-Kanun fi’t-Tıb ve Şeceretü't-Tıb eserleri, Galenik tıp teorileri, humoral patoloji (dört hılt teorisi) ve mizaç öğretisi ekseninde değerlendirilmiştir. Bulgular: El-Kanun fi’t-Tıbb’ın Orta Çağ Avrupa'sında tıp fakültelerinde ders kitabı olarak okutulduğu ve Galen tıp geleneği üzerine önemli katkılar sağladığı tespit edilmiştir. Şeceretü't-Tıb ise klinik algoritmik sistematiği ve organ merkezli teşhis yöntemleriyle Osmanlı tıp literatüründe öncü bir yere sahiptir. Her iki eserde de Galenik humoral patoloji teorisinin temel alındığı ve vücuttaki dört unsur (kan, safra, balgam, sevda) ile bunların dengesinin hastalık ve sağlık üzerindeki etkilerine vurgu yapıldığı belirlenmiştir. Örneklem eserlerin hem akademik tıp bilgisini hem de bitkisel tedaviler, beslenme önerileri ve çeşitli pratikler aracılığıyla halk hekimliği unsurlarını bünyesinde barındırdığı görülmüştür. Sonuç: Bu çalışma, el-Kanun fi’t-Tıbb ve Şeceretü't-Tıb'ın Galenik tıp geleneğinin devamı olmasının yanı sıra Osmanlı toplumunun halk kültürü ve inançlarıyla harmanlanmış zengin bir tıp pratiğini yansıttığını göstermektedir. İki eserin karşılaştırılması, Osmanlı tıbbının teorik temellerini ve günlük yaşamdaki uygulamalarını anlamada Galenik mirasın ve halkbilimsel unsurların ne denli iç içe geçtiğini gözler önüne sermektedir. Bu analiz, tıp tarihi ve halkbilimi arasındaki etkileşimin, dönemin sağlık algısını ve tedavi yaklaşımlarını şekillendirmedeki rolüne dair önemli çıkarımlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Galenik Tıp
• Osmanlı Tıbbı
• El Kanun Fi't-Tıbb
• Şeceretü't-Tıb
• Halk Hekimliği

Kaynakça

1. 1. Biraben JN. Avrupa'daki Hastalıklar: Denge ve. In: Antik Çağdan Orta Çağa Batı Tıp Düşüncesi. 1998. pp:319.
2. 2. Garofalo I. Galen’s legacy in Alexandrian texts written in Greek, Latin, and Arabic. In: Brill's Companion to the Reception of Galen. Brill; 2019. pp:62-85.
3. 3. Yalazı E. Antikçağ Farmakolojisinin Temelleri: Eski Yunan Tıbbında Materia Medica Geleneği. Arch Anatol 2023;17: 207-29.
4. 4. Kuşlu H, Aydın M. Galen Düşüncesinde Mizacın Ahlâka Tesiri. İslam Düşüncesinde Mizaç Teorileri. Ankara: Nobel Yayıncılık; 2016.
5. 5. Tiryaki MZ, Tiryaki KB. İslam düşüncesinde mizaç teorileri. İstanbul: İlem Yayınları; 2022.
6. 6. Kahya E. İbni Sina El-Kanun fi’t-Tıbb. Ankara: AKM Yay; 1995.
7. 7. Acıduman A. El-Kânûn fî’t-Tıbb’ın Türkçe çevirisi Tahbîzü’l-Mathûn’da çocuk sağlığı ve hastalıkları üzerine Tokatlı Mustafa Efendi’nin katkıları. Cocuk Saglıgı ve Hastalıkları Derg 2014;57:225-39.
8. 8. İbn Sînâ. el-Kânûn fi't-Tıbb. Cilt 2. Kahya E, çevirmen. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları; 2018.

9. 9. İbn Sînâ. el-Kânûn fi't-Tıbb. Cilt 1. Kahya E, çevirmen. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları; 2018.
10. 10. İbn Sînâ. el-Kânûn fi't-Tıbb. Cilt 4. Kahya E, çevirmen. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları; 2018.
11. 11. İbn Sînâ. el-Kânûn fi't-Tıbb. Cilt 5. Kahya E, çevirmen. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları; 2018.
12. 12. Serdar M. İbn Sînâ ve el-Kânûn fi’t-Tıbb Eserinin Orta Çağ Avrupası Tıp Fakülteleri Ders Müfredatlarına Tesiri. Selçuk Üniv Selçuklu Araş Derg 2020; 12:71-100.
13. 13. Yavuz M, Çelik Y. Bir Drog ve Bileşen Olarak İbn Sina Tıbbında Su. Medeniyet Kültürel Araştırmalar Belleteni 2022;2:1-19.
14. 14. Kahya E. el-Kânûn fi't-Tıbb. DİA. Cilt 24. İstanbul: TDV Yayınları; 2001. s. 331-2.
15. 15. Aydın MB. Osmanlı Tıp Metinlerinde (15-17. Yüzyıl) Hava-Sağlık İlişkisi. Sos Kult Aras Derg 2018; 4:33-55. ve Kültürel Araştırmalar Dergisi 55 Sağlık Kavramı. Tıp Tarihi Araştırmaları. İstanbul; 2007. p. 47-61
16. 16. Bayat AH. Osmanlı Devletinde Hekimbaşılık Kurumu ve Hekimbaşılar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları; 1999.
17. 17. Çakır MF. Hekim Ahmet El-Hayatî'nin Şeceretü't-Tıb İsimli Yazma Eserinin Klasik Dönem Osmanlı Tıp Metinleri Bağlamında Değerlendirilmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2025
18. 18. Hamîdullah M. İslam’a Giriş. Aydın C, çevirmen. Ankara: TDV Yayınları; 1999.
19. 19. Kavak M. Mardin Coğrafyasında Hekimlik Mesleğine Prosopografik Bir Bakış: Târîhu Duneyser Bağlamında Duneyser’de Faaliyet Gösteren Hekimler. Lokman Hekim Derg 2025;15:930-943.
20. 20. el-Gazzî NM. el-Kevâkibü's-sâire bi-a'yâni'l-mieti'l-âşire. Mansûr H, ed. 1997.l-Gazzî, N. M. (1997).
21. 21. Aydın MB. Osmanlı Tıp Metinlerinde (15-17. Yüzyıl) Hava-Sağlık İlişkisi. Sos Kult Aras Derg 2018;4:33-55.
22. 22. Eliaçık M. Sıhhat u Maraz'da Ahlât-ı Erbaanın İşlenişi. Mukaddime 2010;1:125-141.
23. 23. Ağırakça A. Osmanlı Tıbbının Kaynakları ve Osmanlı Tıbbına Giriş. ahmetagirakca.com. 2015 [Erişim tarihi: 12.10.2025].
24. 24. Çakır MF. Hekim Ahmet El-Hayatî'nin Şeceretü't-Tıb isimli yazma eserinin klasik dönem Osmanlı tıp metinleri bağlamında değerlendirilmesi. Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı; 2025.
25. 25. Altungök A, Bakır A. İslam Dünyasının Yükselme Çağında Tababet. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 2017;2:53-97.
26. 26. Hayâtî A. Şeceretü’t-Tıb. Zakour MY, tahkik. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l İlmiyye; 2017.
27. 27. Koca M, ve ark. Hekimlerin Klinik Kaliteye Bakış Açısını Ölçmeye Yönelik Bir Ölçek Geliştirme: Metodolojik Çalışma. Sağlık Akademisyenleri Dergisi 2023;10:28-35.
28. 28. Güven M. İslâmî Dönem İlk Türkçe Tıp Yazmalarının Türk Tıp Bilimi ve Deontolojisi Açısından Görüngesel “Perspektifi” Bağlamda Değerlendirilmesi. Lokman Hekim Dergisi 2012;2:1-10.
29. 29. Akkuş M. Anlambilim Açısından Bir Tıp Metni İncelemesi “Tecüme-i Ebubekir Er-Razi”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2017;10:611-628.
30. 30. Topdemir HG. İbn Sînâ. İstanbul: Say Yayınları; 2009. s. 15.
31. 31. Yavuz M, Çelik Y. Bir Drog ve Bileşen Olarak İbn Sina Tıbbında Su. Medeniyet Kültürel Araştırmalar Belleteni 2022;2:1-19.
32. 32. Güler HÖ. Orta Çağ’da Siyasî Gücün Şifa Tezâhürü: Memlûk Bîmâristânları. Lokman Hekim Dergisi 2026;16:125-134.
33. 33. Kuş Ö, Acıduman A. ʿAlī b. el-ʿAbbās el-Mecūsī’nin Kāmilu’ṣ-Ṣınāʿati’ṭ-Ṭıbbiyye (Kitābu’l-Melikī) Adlı Eserinde Damardan Kan Alma-1: Kan Almayı Bilme Üzerine. Lokman Hekim Dergisi 2022;12:294-307.
34. 34. Aksu İ. Sînâ Felsefesinde Mizâc Kavramı ve Nefs İle Olan İlişkisi [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2012.
35. 35. Tokaç M. 14.-15. Yüzyıl Türkçe Tıp Eserleri. Turkiye Klinikleri J Med Ethics 2024;10:38-46.
36. 36. Sarı N. Osmanlı Hekimliğinde Sağlıklı Yaşam İçin Duygu Durumunun Gözetilmesi. İslâm’da Medeniyet Bilimleri Tarihi (1. Cilt). 2021.
37. 37. Köker AH, Tunç C. İbni Sina. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası; 1984.
38. 38. Acıduman A. Bergamalı Galenus’un Tıbbi Sistemine Kısa Bir Bakış. Anadolu Tıbbı Dergisi 2022;1:1-7.
39. 39. İzgi C. Osmanlı Medreselerinde İlim: Tabii İlimler. İstanbul; 1997.
40. 40. Özdemir AA, Erdal R. İlk İnsandan Günümüze Fitoterapi-Antik Çağ Phytotherapy From the First Man to the Present–Ancient Ages. Smyrna Tip Derg 2021;58.
41. 41. Kahya E. el-Kânûn fi’t-Tıbb. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 24. İstanbul: TDV Yayınları; 2001. s. 331-332.
42. 42. Özden H, Ortadeveci A, Akbaş Y. İbn-i Sînâ'nın El-Kânûn Fi't-Tıbb Eserinde Ossa Cranii. Osmangazi Tıp Dergisi 2024;46:305-316.
43. 43. Galenos, Bergamalı Lokman Hekim. Bergama Belleten 18. Bergama Kültür ve Sanat Vakfı Eylül 2010;313.
44. 44. Uslu NB. Kadim Tıptan Modern Tıbba Yünün Medikal Kullanımı. Bütünleyici ve Anadolu Tıbbı Dergisi 2021;2:18-29.
45. 45. Aydın MB. Osmanlı Tıp Metinlerinde (15-17. Yüzyıl) Hava-Sağlık İlişkisi. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi 2018;4:33-55.