Türkiye’de Kadın Hastalıkları Hekimliğinin Önemli Bir Siması: Doktor Asaf Derviş Paşa (1868-1928)

Öz

Amaç: Bu çalışma Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi’nde kadın sağlığı ve hastalıkları üzerine önemli çalışmalar yapan ve ülkemizde kadın hastalıkları hekimliğinin modern anlamda ilk kurucusu sayılan Dr. Asaf Derviş Paşa hakkında bilgi vermeyi amaçlamaktadır. Yöntem: 15 Ekim 2025-30 Ocak 2026 tarihleri arasında yapılan bu çalışmada tarih araştırmalarında kullanılan klasik yöntem takip edilmiştir. Bu çerçevede kapsamlı bir literatür taraması yapılmıştır. Ayrıca Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivi’nin farklı tasniflerindeki belgelerden ve süreli yayınlardan da yararlanılmıştır. Bulgular: Türkiye’de kadın sağlığı konusunda yapılan çalışmalar modern anlamda Tanzimat Dönemi'nde başlamıştır. Avrupa’da kadın hastalıkları üzerine eğitim görüp Türkiye’ye gelerek uzmanlaşan doktorlar bulunmaktadır. Bunlardan biri de Asaf Derviş’tir. Asaf Derviş, Gülhane’de müderris muavinliği ve müderrislik yapmıştır. Burada ülkemizin ilk kadın hastalıkları kliniğini kurmuştur. Ebeliği hakkıyla öğrettiği gibi kadın hastalıklarına özgü teşhis, tedavi ve uygulama usullerini de öğretmiştir. 1909’da kurulan İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi’nde, Seririyat-ı Nisaiye ve Viladiye Kliniği direktörlüğüne getirilmiştir. Ayrıca her biri alanlarında uzman olan birçok öğrenci yetiştirmiştir. Bu öğrenciler kadın doğum ve hastalıkları konusunda ülkemize önemli hizmetlerde bulunmuşlardır. Sonuç: Dr. Asaf Derviş, ülkemizde kadın hastalıklarına özgü teşhis, tedavi ve uygulama usullerini öğreten kişidir. Birçok uzman yetiştirmiştir. Bunlardan Mahmut Ata, Refik Münir, Kenan Tevfik, Fuat Fehim, Rauf Fehmi ve Vefik Nahi Beyler Erken Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kadın doğum ve hastalıkları uzmanlarıdır. Ayrıca kadınların hasta bakıcı olmaları ve kız öğrencilerin tıp fakültesine kabul edilmeleri konularındaki duruşu ve çalışmaları da takdire şayandır.

Anahtar Kelimeler

• Asaf Derviş Paşa
• Gülhane
• Kadın hastalıkları
• Jinekoloji
• Doğum

A Prominent Figure in Gynaecology in Turkey: Doctor Asaf Derviş Pasha and His Works (1868–1928)

Öz

Objective: This study aims to provide information about Dr. Asaf Derviş Pasha, who made significant contributions to women's health and diseases during the Ottoman and Early Republican periods and is considered the founder of gynecology in Turkey. Method: This study, conducted between October 15, 2025, and January 30, 2026, followed the classical method used in historical research. Within this framework, a comprehensive literature review was conducted. Documents from different classifications of the Ottoman and Republican Archives, as well as periodicals, were also utilized. Findings: Studies on women's health in Turkey began during the Tanzimat period. There are doctors who worked on women's diseases in Europe and specialized in Turkey. One of them is Asaf Derviş. Asaf Derviş served as an assistant professor and professor at Gülhane. He established the first women's diseases clinic in our country. He taught midwifery and methods of diagnosis, treatment, and application in women's diseases. In 1909, he was appointed director of the Gynecology and Obstetrics Clinic at the Istanbul University Faculty of Medicine. He also trained many students. Conclusion: Dr. Asaf Derviş is the person who taught diagnostic, treatment, and application methods specific to women's diseases in our country. He trained many specialists. Among them, Mahmut Ata, Refik Münir, Kenan Tevfik, Fuat Fehim, Rauf Fehmi, and Vefik Nahi Bey are important obstetrics and gynecology specialists of the Early Republic Period. Furthermore, his stance and efforts regarding women becoming caregivers and the admission of female students to medical faculties are commendable.

Anahtar Kelimeler

• Asaf Derviş Pasha
• Gülhane
• Women's diseases
• Gynecology
• Obstetrics

Kaynakça

1. 1.Demirci H. Atatürk Dönemi’nde Bir Kadın Doğum ve Hastalıkları Dergisi: Türk Jinekoloji Arşivi (1934-1939). 9. Uluslararası Atatürk Kongresi. Bildiriler II. Cilt; 2019; Kasım 12-15; Amasya: Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları 2021: 1131-1163.
2. 2. Konya D. Türkiye’nin İlk Türk Kadın Doktoru: Safiye Ali ve Çalışmaları. Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Dergisi. Kadın Çalışmaları Özel Sayısı 2018, 19 (42): 35-54.https://izlik.org/JA54FP95DA
3. 3. Sarı N. Mekteb-i Tıbbiye, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 29, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları 2004: 2-5.
4. 4. Asaf Derviş Paşa. İstanbul Ansiklopedisi. C. II. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi 1959: 1088-1089.
5. 5. İhsanoğlu E, Şeşen R. Osmanlı Tıbbi Bilimler Literatürü Tarihi, History of The Literature of Medical Sciences During The Ottoman Period. C. II. İhsanoğlu E. Editör, İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) Yayınları 2008: 1006-1007.
6. 6. Aydın MB. Asaf Derviş Paşa, Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, C. I, Yayın Yönetmeni: Çakıroğlu E, Yapı Kredi Kültür ve Sanat Yayıncılık İstanbul 1999: 254.
7. 7. Erden F, Türk Hekimleri Biyografisi. İstanbul: Çituri Biraderler Basımevi 1948.
8. 8. Gövsa İA, Asaf Derviş Paşa. Türk Meşhurları Ansiklopedisi, Ankara 1946.

9. 9. Doktor Abdullah Cevdet. Doktor Müderris Asaf Derviş Paşa. İctihad 15 Haziran 1928 Nu: 254, 4819-4820.
10. 10. Hanioğlu MŞ. Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük (1889-1902), İstanbul: İletişim Yayınları 1986.
11. 11. Temo İ. İttihad ve Terakki Anılarım, Atatürk’ü Niçin Severim, İstanbul: Alfa Yayınları 2013.
12. 12. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon Kodu (FK) 180-9-0-0, Yer Numarası (YN) 230-1148-19, Tarih (T) 29.06.1927.
13. 13. Rıza Tahsin. Mirat-ı Mekteb-i Tıbbiye, İkinci Kitap, Dersaadet: Kader Matbaası 1328.
14. 14. Özbay K. Türk Asker Hekimliği Tarihi ve Asker Hastaneleri, C. II, İstanbul 1976.
15. 15. Dölen E. II. Meşrutiyet Döneminde Darülfünun, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 2008; 10 (1): 1-46. https://izlik.org/JA39JG63UY
16. 16. Gökçe AN. 1933 Üniversite Reformuna Kadar İstanbul Tıp Fakültesi Reisleri, İstanbul Tıp Fakültesi Mecmuası, 1999; 62 (4): 446-449.https://izlik.org/JA93YZ86EZ
17. 17. Görsel ve Belgelerle Sağlık Eğitimi Tarihi: 1, Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane (1903-1933), Halûk Perk Araştırma Merkezi Koleksiyonu, İzgöer AZ.-Perk H. Hazırlayanlar, İstanbul: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Yayını 2022.
18. 18. Özbay K. Türk Asker Hekimliği Tarihi ve Asker Hastaneleri, C. I, İstanbul: Yörük Basımevi 1976.
19. 19. Özata, M. Atatürk ve Hekimler, İstanbul: Demkar Yayınevi 2015.
20. 20.Çapa M. Kızılay (Hilal-i Ahmer) Cemiyeti (1914-1925), Ankara: Türk Kızılay Derneği Yayınları 2010.
21. 21. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Askeri (İ.AS.) 81/1, 22 Şubat 1909.
22. 22. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Babıâli Evrak Odası (BEO) 3497/262270, 23 Şubat 1909.
23. 23. Alkan AT. II. Meşrutiyet Devrinde Ordu ve Siyaset, İstanbul: Ufuk Kitap 2006.
24. 24. Toprak Z. Türk Bilgi Derneği (1914) ve Bilgi Mecmuası, Osmanlı İlmi ve Mesleki Cemiyetleri, 1. Milli Türk Bilim Tarihi Sempozyumu; 1987; Nisan3-5; İhsanoğlu E. Yayına Hazırlayan, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi; 1987: 247-254.
25. 25. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Babıâli Evrak Odası (BEO) 4568/342575, 22 Nisan 1919.
26. 26. Dölen E. Bilimsel ve Mesleki Cemiyetler, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, Eğitim, Bilim, Teknoloji, C. 9, Yılmaz C. editör, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür Anonim Şirketi-Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Yayını; 2015: 354-361.
27. 27. Türk Hekimleri Dostluk ve Yardımlaşma Derneği https://www.hekimder.org/[İnternet]; https://www.hekimder.org/default.asp?page=hakkimizda_icerik&tur=4&ad=TAR%DDH%C7E, Erişim Tarihi: 22.10.2025
28. 28. Akol K. Türkiye’de Jinekoloji Öğretimi Tarihçesi ve Prof. Dr. Kazancıgil’in Bu Tarihçedeki Yeri, İstanbul Journal of Sociological Studies 1969;10(1-4). https://izlik.org/JA39LR24CF
29. 29. Akol K. Asaf Derviş Paşa, Cerrahpaşa Tıp Bülteni 1968; 2: 349-355.
30. 30. Öztürk H. Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet’in İlk Yıllarına Ebelik-Hastabakıcılık-Hemşirelik Eğitiminin Tarihçesi, Yüzüncü Yıla Armağan, Berber O. Marttin V. Editörler, Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayını 2023: 105-120.
31. 31.İstanbul Eyüp Sultan Belediyesi, https://www.eyupsultan.bel.tr/ [İnternet] https://www.eyupsultan.bel.tr/tr/main/pages/asaf-dervis-pasa/1180 Erişim: 17.01.2026
32. 32. Keskin RM, Sağlık S. Türkiye’de Viladiye ve Nisaiye Tarihinden Bir Hülâsa, Türk Tıb Tarihi Arkivi, 1339;3(11):101-106. 33. Uludağ OŞ. Türk Kadınlarının Hekimliği, III. Türk Tarih Kongresi;1943; Kasım 15-20; Ankara; Kongreye Sunulan Tebliğler, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi;1948: 441-460.
33. 34. Başaran CH. Osmanlı Seririyat Mecmuası/Revue Médicale Ottomane (1910-1914), Kebikeç;2019;47: 269-320.
34. 35. Ögenler O., Can R., Uzel İ. Birinci Milli Türk Tıp Kongresi. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 2009;10(3-4): 1-8.
35. 36. Birinci Milli Türk Tıp Kongresi; 1925: Eylül 1-3; Müzakeratı. İstanbul: Kader Matbaası, 1926.
36. 37. Arıkan A. Milli Türk Tıp Kongreleri (1923-1968) ve Türkiye Sağlık Politikalarına Etkileri. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Deontoloji ve Tıp Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2005.
37. 38. Cevdet A. Merhum Müderris Doktor Asaf Derviş Paşa. İctihad, 1 Temmuz 1928: (255):4835-4836.
38. 39. Mazhar O. Asaf Derviş Paşa Vefat Etti, İstanbul Seririyatı, Anné X, No: 3, Juillet 1928: (3)453-458.
39. 40. Cumhuriyet. Asaf Derviş Paşa ve Akif Bey’in İsticvabı. 4 Haziran 1341/4 Haziran 1925; Sene: 2; (386).