Some Information About Health Services in the Ottoman Army

Öz

Throughout history, the persistent health challenges and devastating pandemics faced by humanity have driven both ordinary individuals and statesmen to seek innovative medical solutions. In this context, battlefields historically functioned as vital laboratories where the practical experience gained proved invaluable for the development of military medicine. This study aims to investigate the comprehensive nature of medical care received by military personnel serving in the Ottoman Army during various campaigns. The research specifically examines the treatment methods applied to wounded soldiers, the procurement and production of essential medications, and the professional qualifications of Ottoman medical personnel, alongside the unique challenges they encountered. The methodology of this study is grounded in a rigorous document review of the Ottoman Archives, involving the transcription, subject-based classification, and detailed interpretation of numerous primary documents and official ledgers. Archival findings reveal that from the 16th century onwards, the health services provided to the Ottoman military were remarkably adequate and well-organized for their time. Expert physicians and health personnel were consistently present in sufficient numbers to support both the Sultan’s Household Troops and the Timar-holding provincial forces during long-distance expeditions. Furthermore, the archives document a structured system for the procurement of medical materials necessary for surgical interventions. Over time, through the strategic coordination of the Office of the Chief Physician, the Empire significantly enhanced the effectiveness of battlefield medical care. However, despite these advanced traditional practices, the emergence of modern medicine within the Ottoman institutional framework would not occur until the 19th century.

Anahtar Kelimeler

• The Ottoman Empire
• campaign
• army
• surgeon
• battle scars
• diseases

Osmanlı Ordusundaki Sağlık Hizmetlerine Dair Bazı Bilgiler

Öz

Tarihin her döneminde insanın karşılaştığı sağlık sorunları, sıradan bireyleri ve devlet adamlarını çareler aramaya yöneltmiştir. Zaman zaman tarihte yaşanan büyük salgınlar milyonlarca insanı öldürürken, geride kalanlar zaman içerisinde bu hastalıklarla nasıl mücadele etmeleri gerektiğini buldular. Başlarda çok ilkel ve bir o kadar da sıhhi olmayan yöntemler, çok da iyi eğitim almamış kişilerce yardıma muhtaç kişiler üzerinde denendi. Savaş meydanları bir nevi laboratuvar görevi gördü ve burada edinilen tecrübeler orduda görevli sağlık personelinin sonraları çok işine yaradı. Çalışmamız, Osmanlı ordusunda görevli askeri personelin seferler sırasında aldığı sağlık hizmetinin niteliğini anlamaya yönelik bir amaç taşımaktadır. Yaralı askerlere uygulanan tedavi yöntemleri, kullanılan ilaçların yapımı için gereken malzemelerin ne olduğu, Osmanlı sağlık personelinin niteliği ve karşılaştıkları bazı problemler; Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yapılan belge taraması ile elde edilen verilerin ışığında ele alınacaktır. Çalışmamızın yöntemi Osmanlı belgelerinin transkribe edilerek, konulara göre tasniflenmesi ve yorumlanmasına dayanmaktadır. Osmanlı sağlık sistemi ile ilgili farklı tasniflerde pek çok belge ve defter bulunmaktadır. Bu kaynaklardaki bulgulardan bazılarına çalışmamızda yer verilmiştir. İncelediğimiz arşiv kaynaklarında özellikle XVI. yüzyıldan itibaren Osmanlı ordusunda askeri personelde sunulan sağlık hizmetlerinin çağına göre oldukça yeterli olduğunu gözlemledik. Hem Kapıkulu ordusuna hem de Tımarlı Sipahilere yönelik hizmet veren hekim ve diğer sağlık personeli her zaman seferlerde yeterli sayıda mevcuttur. Bu personelin tıbbi müdahalelerde kullanacakları malzemelerin tedariki ile ilgili belgeler de arşivde karşımıza çıkmaktadır. Zaman içerisinde Osmanlı Devleti, özellikle hekimbaşılık kurumunun çalışmaları ile savaş alanlarındaki personeline daha verimli bir sağlık hizmeti sunmaya başlayacaktır. Ancak Osmanlı’da modern tıbbın doğuşu için XIX. yüzyılı beklemek gerekecektir

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• sefer
• ordu
• cerrah
• savaş yaraları
• hastalıklar

Kaynakça

1. 1. Özcan A. Osmanlı ordusunda sağlık hizmetlerine genel bir bakış. İçinde: Yılmaz C, Yılmaz N, editörler. Osmanlılarda Sağlık I. İstanbul: Biofarma; 2006. s. 99-109.
2. 2. Sarı N. Osmanlılarda Tıphâne’nin Kuruluşuna Kadar Tıp Eğitimi. Türk Dünyası Araştırmaları. 1983;22:152-182.
3. 3. Uludağ OŞ. Beş Buçuk Asırlık Türk Tababeti Tarihi. Uzel İ, çeviren. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları; 1991.
4. 4. Afyoncu E. Osmanlı Hekimbaşıları ve Hassa Hekimleri. İçinde: Yılmaz C, Yılmaz N, editörler. Osmanlılarda Sağlık I. İstanbul: Biofarma İlaç Sanayi ve Ticaret A.Ş.; 2006. s. 85-97.
5. 5. Sarı N. Hekimbaşı. İçinde: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt 17. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları; 1998. s. 161-164.
6. 6. Çağatay Ö. Osmanlı Ordusunda Sağlık Organizasyonun İşleyişi ve Orduda Kullanılan İlaçlar ile Sağladığı Faydalar (On Sekizinci Yüzyıl Örneği). Osmanlı Bilimi Araştırmaları. 2024;25(1):107-136.
7. 7. Uzunçarşılı İH. Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları; 2014.
8. 8. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) Cevdet Sıhhiye 6-296.

9. 9. BOA Cevdet Sıhhiye 13-629.
10. 10. BOA Cevdet Sıhhiye 14-681.
11. 11. BOA Cevdet Sıhhiye 2-94.
12. 12. BOA Cevdet Sıhhiye 15-724.
13. 13. BOA Cevdet Sıhhiye 9-412.
14. 14. BOA Cevdet Sıhhiye 17-843.
15. 15. BOA Cevdet Sıhhiye 2-65.
16. 16. BOA Cevdet Sıhhiye 19-950.
17. 17. BOA Ali Emirî SMMD IV 43-4887.
18. 18. Kallek C. Okka. İçinde: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt 33. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları; 2007. s. 338-339.
19. 19. BOA Cevdet Sıhhiye 10-459.
20. 20. BOA Cevdet Sıhhiye 20-953.
21. 21. BOA Cevdet Sıhhiye 3-148.
22. 22. BOA MAD 3284, s.256
23. 23. BOA D.MKF.d.28256
24. 24. BOA Cevdet Askeriye 20
25. 25. BOA Cevdet Askeriye 28126
26. 26. BOA Kâmil Kepeci 382, s. 102-104
27. 27. Akdağ M. Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. 2. Baskı. İstanbul: Cem Yayınları; 1995.
28. 28. Ergenç Ö. XVI. Yüzyıl’da Ankara ve Konya. Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı Yayınları; 1995.
29. 29. BOA Cevdet Sıhhiye 3-107
30. 30. BOA D.M.TIP.d.37329
31. 31. BOA İbnülemin Sıhhiye 1-50.
32. 32. BOA İbnülemin Sıhhiye 1-35.
33. 33. BOA İbnülemin Sıhhiye 2-147.
34. 34. BOA Cevdet Sıhhiye 24-11181.
35. 35. BOA Cevdet Sıhhiye, 12-571.
36. 36. Sarı N. Cerrahlık. İçinde: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt 7. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları; 1993. s. 423-424.
37. 37. Evliyâ Çelebi. Seyahatnâme. Cilt 1. Gökyay OŞ, hazırlayan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları; 1996.
38. 38. BOA Cevdet Sıhhiye 17-835.
39. 39. BOA Cevdet Sıhhiye 3-107
40. 40. Murphey R. Osmanlı’da Ordu ve Savaş 1500-1700. Akad MT, çeviren. İstanbul: Homer Kitabevi; 2007.8 BOA Cevdet Sıhhiye 6-296.
41. 41. Çağatay Ö. Osmanlı Ordusunda Salgın Hastalıklar ve Hastalıkların Sefer Organizasyonuna Yansımaları. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. 2025;(25):219-240.
42. 42. Ergin ON. Türk Maarif Tarihi. Cilt 1. İstanbul: Eser Matbaası; 1977.
43. 43. Üçel-Aybet G. Avrupalı Seyyahların Gözüyle Osmanlı Ordusu (1530-1699). İstanbul: İletişim Yayınları; 2010.
44. 44. Çelik B. Osmanlı Seferlerinde Orducu Esnafı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2018;(44):259-267.
45. 45. Gelişim-Hachette Türk ve Dünya Tarihi Ansiklopedisi. Cilt 6. İstanbul: Gelişim Yayınları; 1985.