An Evaluation of Doctor Besim Ömer’s Book Entitled ‘Çocuk’ (Child)

Öz

Objective: This article focuses on the book titled ‘Çocuk’ written by Doctor Besim Ömer (Akalın), one of the most prominent physicians of the late Ottoman State. The study aims to present original data on child health in the late 19th century and, the contribution of Besim Ömer to the subject, based on the content of the book. Method: While Doctor Besim Ömer’s book entitled ‘Çocuk’ constitutes the main source of the article, the author’s personal and career life and, scholarly personality examined through periodicals, archival documents and existing literature. The data obtained evaluated using document analysis methods. Findings: The book, published in Rûmî 1309 (1892-1893), touches upon many topics under different sections related to children. This book, which was compiled from a series of articles originally published in Servet-i Fünûn and enhanced with illustrations, covers topics such as children’s nutrition, weaning, common childhood illnesses and general developmental stages. Conclusion: At the time of writing, the book was intended as a referance source for parents, especially mothers, and physicians. The author wrote the work for the purpose of raising children healthily. In the introduction to his book, the author emphasises that children are the adults of the future with the statement, “childhood is the early stage of human life,” making a strong reference to the fact that raising healthy generations depends on attaching importance to children’s health.

Anahtar Kelimeler

• Besim Ömer
• Child
• Sanitation
• 19th Century
• Child rearing.

Dr. Besim Ömer’in ‘Çocuk’ Adlı Eseri Hakkında Bir Değerlendirme

Öz

Amaç: Bu makale, Osmanlı Devleti’nin son döneminin en önemli tıpçılarından Doktor Besim Ömer’in (Akalın) kaleme almış olduğu “Çocuk” adlı esere odaklanmaktadır. Çalışmada, kitabın içeriğinden hareketle XIX. yüzyılın sonlarında çocuk sağlığı ve Besim Ömer’in konu hakkındaki değerlendirmelerine dair özgün verilerin sunulması amaçlanmıştır. Yöntem: Makalenin ana kaynağını Dr. Besim Ömer’in “Çocuk” adlı kitabı teşkil etmektedir. Ayrıca yazarın anne ve çocuk sağlığı konusuna verdiği önem ile özel ve mesleki hayatını şekillendiren ilmi kişiliği süreli yayınlar, arşiv vesikaları ile mevcut literatür üzerinden ele alınmıştır. Elde edilen veriler döküman analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular: Rumi 1309 (1892-1893) yılında basılan kitapta çocuklarla ilgili çeşitli bölümler altında birçok konuya değinilmiştir. Servet-i Fünûn’da dizi halinde yayımlanan bu bölümlerin bir araya getirilip bazı resimlerle zenginleştirilmesiyle bastırılmış olan eserde, çocukların beslenmesi, sütten kesilmesi, yakalandıkları muhtemel bazı hastalıklar ve genel gelişim süreçleri gibi konular işlenmiştir. Sonuç: Eser yazıldığı dönemde ebeveynler, bilhassa anneler ve hekimler için bir başvuru kaynağı olarak tasarlanmıştır. Yazar çocukların sağlıklı yetiştirilebilmesi adına eseri kaleme almıştır. Eserin ön sözündeki “ömr-i beşerin erken zamanı çocukluktur” ifadesiyle, Besim Ömer, çocukların geleceğin yetişkinleri olduğunu vurgulamakta, sağlıklı nesillerin yetiştirilmesinin çocuk sağlığına ehemmiyet verilmesine bağlı olduğuna güçlü bir referansta bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Besim Ömer
• Çocuk
• Hıfzıssıhha
• 19. Yüzyıl
• Çocuk yetiştirme.

Kaynakça

1. 1. Hot İ. Besim Ömer Akalın’ın Hayatı (1862-1940), İstanbul: Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları. 1996-1997; 2-3: 213-232. 2. Doktor Yüzbaşı Besim Ömer, Emraz-ı Nisâdan: İltihâb-ı Mehbil, Vakayi-i Tıbbiye. 1302/1887; 1(169): 1137-1138.
2. 3. Ahmet İhsan, Matbuat Hatıralarım 1888-1923, C. 1, İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası, 1930.
3. 4. Ödemiş S. Besim Ömer Paşa (1862-1940). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2013; 4-9; 10; 81-87.
4. 5. Doğramacıoğlu H. Methods of Combating Child Diseases in Besim Ömer’s Book titled Tabib-i Etfal and Their Similarities with Modern Medicine. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 2020; 10(3): 481-494. doi: 10.31020/mutftd.735820.
5. 6. Doktor Besim Ömer, Çocuklara Dair Sıhhî ve İçtimâi Teşkilat ve Tesisat, İstanbul: Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1341.
6. 7. Doktor Besim Ömer, Mebâhis-i sıhhîye ve tıbbîye: Çocuk. Servet-i Fünûn. 1308/1892; 3(72): 315-318.
7. 8. Doktor Besim Ömer, Mebâhis-i sıhhîye ve tıbbîye: Çocuk. Servet-i Fünûn. 1308/1892; 3(72): 327-331.
8. 9. Doktor Besim Ömer, Çocuk, Kostantiniyye: Âlem Matbaası, 1309.

9. 10. General Besim Ömer Akalın Vefat Etti. Vakit. 20 Mart 1940; 23(7970): 1-5.
10. 11. Türk Hekimleri Dostluk ve Yardım Cemiyetinin 50 Sene Tababet Hayatı Yaşamış Meslekdaşlar Şerefine 13 Mayıs 1939 Tarihinde Tokatlıyan Salonunda Tertib Ettiği Jübile Hatırası, İstanbul: Kader Basımevi, 1939, ss. 10-13.
11. 12. Ünver A. S. Besim Ömer Paşa ve Doğum Tarihi, İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası, 1932.
12. 13. Cengiz G. H. G. Bir Osmanlı Hekimi Besim Ömer ve Çocuk Beslenmesi. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 2022; 55: 21-41. izlik.org/JA26DW65BB.
13. 14. Ülman Y. I. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş Sürecinde Bir Aydının Portresi (1861-1940) Dr. Besim Ömer Akalın. Nil Sarı, editör. Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları. İstanbul 2004-2005; 10-11: 425-464.
14. 15. Tekir H. S. “Pencereleri Kafesli Muayenehane: Osmanlıda Viladethanelerin Açılması ve Doktor Besim Ömer Paşa”. Semiha Nurdan- Muhammed Özler, hazırlayanlar. XVIII. Türk Tarih Kongresi. III. Cilt, Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti. Ankara: TTK; 2022: 695-706, s. 699.
15. 16. Sarı N. Besim Ömer Paşa’nın “Çocuk Büyütmek Eskiden Beri Kullanılan Kundak, Beşik ve Emzik Şişelerine Dair Resimli Kitapçık” İsimli El yazması. Ahmet Zeki İzgöer, editör. Besim Ömer, Çocuk Büyütmek. İstanbul: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Yayınları; 2019: 6-16.
16. 17. Tuna S. A. Doktor Besim Ömer’in “Beyne’l-Etfâl Sirâyet-i Emrâz” (1310) Adlı Eserine Dair Bir Değerlendirme. Türkiye Klinikleri Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi 2022; 30(2):162-9. doi: 10.5336/mdethic.2022-88491.
17. 18. Darülfünunda Hangi Müderrisler Kalıyor. Son Posta. 11 Temmuz 1933; 3(1063): 2.
18. 19. Milletler Cemiyetine Müzaheret Kongresi Murahhaslarımız Bu Sabah Döndüler. Akşam Postası. 12 Eylül 1939; 8(2724): 4.
19. 20. Doktor Besim Ömer, Verem Tehlikesi: Veremle Mücadele, İstanbul: Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1919.
20. 21. Veremle Mücadele: Cemiyet Bir Senede Neler Yaptı? Vakit. 31 Mart 1929; 19(4034): 2.
21. 22. Bekârlık, Evlilik: Besim Ömer Pş.: “Ben bekâr değilim” diyor. Akşam. 8 Ağustos 1934; 16(5685): 7.
22. 23. Üstad Besim Ömer, Dün Büyük Merasimle ve Gözyaşları İçinde Ebedî Medfenine Tevdi Edildi. Son Posta. 22 Mart 1940; 10(3464): 8.
23. 24. Profesör Doktor Besim Ömer Akalın’ın Teberrüü. Akşam. 16 Teşrinisani 1939; 22(7568): 3.
24. 25. Üniversitede Profesör Besim Ömerin Hâtırası Taziz Edildi. Vakit. 20 Mart 1941; 24(832): 4.
25. 26. Kitablar Arasında: Türk Çocuğunu Nasıl Yaşatmalı. Cumhuriyet. 24 Nisan 1939; 15(5368): 10.
26. 27. Küre G. II Abdülhamid Devrinde Ana-Çocuk Sağlığı Kitapları. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi 2021; 5(3): 960-991. doi: 10.47525/ulasbid.932642
27. 28. Etker Ş. Üniversite Yayıncılığı ve Muallim Besim Ömer Bey. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 2021; 22(2): 371-384. doi: 10.26650/oba.868510
28. 29. Sarı N. Osmanlı’da Anne Sütü, Süt Akrabalığı ve Süt Bankası, Ed. İlhan İlkılıç, Abdullah Uçar, İstanbul: İstanbul Araştırma ve Eğitim Vakfı Yayınları, 2016: 23-52.
29. 30. Metruk Çocuklar Himaye Edilmeli. Milliyet. 30 Mart 1930; 5(1485): 3.
30. 31. Sabiha Zekeriya Sertel, Allah verdi Allah Aldı. Tan. 20 Ocak 1939; 4(1248): 5.
31. 32. Çocuğuna Bakmasını Öğrenmiyen Anne Hapsedilmeli Mi?: Besim Ömer Pş. “Bu bahiste ben Cenubî Amerikalılardan daha ileriye giderim” diyor. Vakit. 7 Teşrinisani 1930; 4(4609): 2.
32. 33. Nesli Islah Meselesi: Kısırlaştırma İçin Bir Kanun Teklif Edilecek. Akşam. 20 Kânunusani 1937; 19(6559): 5-10. 34. Doktor Besim Ömer, Etfale Muâvenet Beynelmilel İttihadı 1924 Senesinde Viyana ve Budapeşte’de İn’ikad Eden Çocuk Kongresi, İstanbul: Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1340.
33. 35. Doktor Besim Ömer, Tabib-i Etfal Yahûd Ebeveyne Yadigâr, Kostantiniyye: Âlem Matbaası, 1314, s. 109, 244, 286.
34. 36. Münür Süleyman Çapanoğlu, Basın Tarihimizde (İlave), İstanbul: Yeni Doğuş Matbaası, 1960.
35. 37. Akın F. XIX. Yüzyılın Sonlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda Hıfzısıhha Eğitimi: Dr. Şükrü Kâmil’in Hıfz-ı Sıhhat Dersleri Adlı Eserine Dair Bir Değerlendirme. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 2026; 16(1): 135-146. doi: 10.31020/mutftd.1775608
36. 38. Mouat F. J. Notes on M. Bertillon’s Discourse on the Anthropometric Measurement of Criminals. The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland 1891; 20: 182-198.
37. 39. Doktor Besim Ömer, Veraset, Kostantiniyye: Âlem Matbaası, 1309.
38. 40. T. C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Mektûbi (DH. MKT), 1996/40, 4 Eylül 1892 (11 Safer 1310), lef. 1.
39. 41. T. C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hariciye Nezareti Londra Sefareti (HR. SFR 3), 731/11, 16 Kanunuevvel 1912, lef 2.
40. 42. T. C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hariciye Nezareti Paris Sefareti (HR. SFR 4), 448/11, 26 Ağustos 1889 (14 Ağustos 1305), lef 1.
41. 43. T. C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Resmi Maruzat (Y. A. RES), 99/53, 7 Mayıs 1899 (25 Nisan 1315), lef 3.