The Skull in Miftâh-ı Teşrîh: A Comparative Study with J.N. Masse’s Petit Atlas and Topographical Compatibility with Modern Reference Atlases

Öz

Objective: This study aimed to compare the skull plates in Dr. Hristo Stambolski’s Miftâh-ı Teşrîh (1874) with those in Joseph-Nicolas Masse’s Petit Atlas (1846), the main source of the work, and to evaluate their anatomical terminology and topographical compatibility with current standards. Materials and Methods: A total of 32 anatomical labels from three skull projections in Miftâh-ı Teşrîh were examined. Ottoman Turkish and French terms were transcribed and matched with Terminologia Anatomica 2 (TA2). The illustrations were compared with Masse’s original lithographs, and their topographical compatibility was assessed using the Netter (2023) and Sobotta (2023) atlases. Results: Stambolski’s illustrations showed a high degree of visual correspondence with Masse’s original lithographs. Most of the 32 anatomical labels were topographically compatible with TA2 and the modern atlases, demonstrating a high degree of terminological correspondence. One limited finding was considered to be related to the limitations of two-dimensional anatomical representation. Conclusion: Miftâh-ı Teşrîh is an important historical source of anatomy that demonstrates the transfer of Western anatomical knowledge and illustrations into Ottoman medical language and their integration into local terminology.

Anahtar Kelimeler

• Hristo Stambolski
• Miftâh-ı Teşrîh
• History of Anatomy
• The Skull
• Ottoman Medicine
• Medical Terminology.

Miftâh-ı Teşrîh’teki Kafa İskeleti Bütünü: J.N. Masse’nin Petit Atlas’ı ve Modern Referans Atlaslar ile Topografik Uyum Analizi

Öz

Amaç: Bu çalışma, Dr. Hristo Stambolski’nin Miftâh-ı Teşrîh (1874) adlı eserindeki kafa iskeleti bütünü levhalarını; eserin temel kaynağı Joseph-Nicolas Masse’nin Petit Atlas’ı (1846) ile karşılaştırmayı ve anatomik terminoloji ile topografik uyumlarını güncel standartlar doğrultusunda değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: Çalışmada, Miftâh-ı Teşrîh’teki üç kafa iskeleti projeksiyonunda yer alan toplam 32 anatomik işaretleme incelenmiştir. Osmanlıca ve Fransızca terimler transkribe edilerek Terminologia Anatomica 2 (TA2) ile eşleştirilmiş; çizimler Masse’nin özgün litografileriyle karşılaştırılmış ve anatomik yapıların topografik uyumları Netter (2023) ve Sobotta (2023) atlasları kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular: Stambolski’nin çizimlerinin Masse’nin özgün litografileriyle yüksek düzeyde örtüştüğü saptanmıştır. İncelenen 32 anatomik işaretlemenin büyük bölümünün TA2 ve modern atlaslarla topografik açıdan uyumlu olduğu, terminolojik açıdan büyük ölçüde uyum gösterdiği ve sınırlı bir bulgunun ise derin anatomik yapıların iki boyutlu anatomik gösterim kısıtlılığıyla ilişkili olduğu belirlenmiştir. Sonuç: Miftâh-ı Teşrîh, Batı kaynaklı anatomik bilgi ve görsellerin Osmanlı tıp diline aktarılmasını ve bu bilgilerin yerel tıp terminolojisiyle bütünleştirilmesini gösteren önemli bir tarihsel anatomi kaynağı niteliğindedir. Anahtar Kelimeler: Hristo Stambolski, Miftâh-ı Teşrîh, Anatomi Tarihi, Kafa İskeleti Bütünü, Osmanlı Tıbbı, Tıp Terminolojisi.

Anahtar Kelimeler

• Hristo Stambolski
• Miftâh-ı Teşrîh
• Anatomi Tarihi
• Kafa İskeleti Bütünü
• Osmanlı Tıbbı
• Tıp Terminolojisi

Teşekkür

Miftâh-ı Teşrîh’in (1874) incelenmesi sürecinde Osmanlıca metinlerin transkripsiyonundaki değerli katkılarından dolayı Sayın Ali Çakır’a teşekkür ederiz.

Kaynakça

1. 1. Koçak B. Mekteb-i Tıbbiye’deki Türklük mücadelesinde vesayet ve dil tartışmaları. MUTAD 2025;12(2):838-65. doi:10.16985/mtad.1685022.
2. 2. Turamanlar O. Türkiye’de ilk kadavra temini ve disseksiyon çalışmaları ile günümüze yansımaları. BSJ Health Sci 2024;7(1):50-4. doi:10.19127/bshealthscience.1380512.
3. 3. Mevsim H. Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne’de bir Bulgar öğrenci: Dr. Yosif Lyubenov’un toplumsal faaliyetleri ve eserleri. OTAM 2024;(56):89-109.
4. 4. Stambolski H. İmparatorluğun Zor Yılları (1858-1878): Bir Osmanlı Hekiminin Anılarıyla. Çev. Mevsim H. İstanbul: Kitap Yayınevi; 2018.
5. 5. Acıduman A, Arda B. Mir’âtü’l-ebdân fî Teşrîh-i A‘zâi’l-insân’da yer alan anatomi terimleri üzerine bir ön çalışma: “Birinci kısım: osteoloji hakkında”. Belleten 2013;77(279):547-72. doi:10.37879/belleten.2013.547
6. 6. Acıduman A, Er U, Şimşek S. Şânîzâde Atâullah Mehmed Efendi ve Mir’âtü’l-Ebdân fî Teşrîh-i A‘zâi’l-İnsân adlı eserindeki santral sinir sistemi anatomisi ile ilgili bölümler. Turkiye Klinikleri J Med Sci 2009;17(2):1741-55.
7. 7. Stambolski H. Miftâh-ı Teşrîh. Tıpkıbasım. Topkar K, Köse R, editors. İstanbul: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Yayınları; 2019.
8. 8. Masse JN. Petit atlas complet d’anatomie descriptive du corps humain [Internet]. Paris: Méquignon-Marvis Fils; 1846 [cited 2026 Mar 24]. Available from: https://archive.org/details/petitatlascomple00mass

9. 9. Stambolski H. Miftâh-ı Teşrîh [İnternet]. İstanbul: Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne Matbaası; 1874 [cited: 6 Mart 2026]. Available from: https://bilgimerkezi.atauni.edu.tr/yordam/?adet=50&p=1&q=Mift%C3%A2h-i+Te%C5%9Frih&alan=tum_txt&demirbas=0117490
10. 10. FIPAT. Terminologia Anatomica 2 Viewer [Internet]. [cited 2026 Mar 15]. Available from: https://ta2viewer.openanatomy.org/
11. 11. Netter FH. Atlas of Human Anatomy: Classic Regional Approach. 8th ed. Philadelphia: Elsevier Inc; 2023.
12. 12. Paulsen F, Waschke J. Sobotta Atlas of Human Anatomy. 25th ed. International Edition. Munich: Elsevier; 2023.
13. 13. Bahşi A, Bahşi İ. Sânîzâde Mehmed Ataullah Efendi (1771?–1826), who is the author of the first modern anatomy book Mir’âtü’l-Ebdân fî Teşrîhi Âzâül-İnsân in the Ottoman Empire. Childs Nerv Syst 2019;35(6):903-6. https://doi.org/10.1007/s00381-019-04115-1.
14. 14. Turamanlar O. Anatomi bakış açısı ile Mehmed Atâullah Efendi (Şânizâde). Lokman Hekim Dergisi 2023;13(3):498-503. doi:10.31020/mutftd.1312901.
15. 15. Ortuğ G, Ortuğ A, Kurt NK. Miratü'l-Ebdan Fi Teşrih-i Azaül-İnsan: first printed illustrated anatomy book in Ottoman-Turkish medicine. Folia Morphol (Warsz) 2018;77(4):764-70. doi: 10.5603/FM.a2018.0038.
16. 16. Uluçam E, et al. A comparison of the urinary system in the first printed modern Turkish anatomy book and contemporary anatomy books. Balkan Med J 2009;26(3):256-60
17. 17. Farımaz M, et al. The illustrations and terminology of Hamse-i Sânizâde written by Sânizâde Ataullah Efendi: the stomach. Int J Morphol 2022;40(6):1662-7. http://dx.doi.org/10.4067/S0717-95022022000601662.
18. 18. Bakkal A. Osmanlı döneminde tıp alanında eser veren Balkanlı hekimler. Turkish Academic Research Review 2020;5(4):662-84.
19. 19. Farimaz M, Aldur MM. A quantitative and methodological analysis of neurocranial terminology in Hristo Stambolski’s Miftah-ı Teşrih (1874). J Hist Neurosci 2026;1-11. https://doi.org/10.1080/0964704X.2026.2677192.
20. 20. Sancak B, Cumhur M, editors. Fonksiyonel Anatomi: Baş-Boyun ve İç Organlar. 11. baskı. Ankara: ODTÜ Yayıncılık; 2017.