Şifalı Yağlardan Modern Bilime: XIV. ve XV. Yüzyıl Tıp Metinlerinde Saç Tedavileri

Öz

Amaç: Yağlar, yüzyıllardır tıbbi uygulamalarda hem tedavi edici ajanlar hem de farmasötik formülasyonlarda taşıyıcı olarak önemli bir rol oynamıştır. Bu çalışma, Osmanlı tıbbında yer alan saç hastalıklarının tedavisi ve saç sağlığı için kullanılan topikal yağları incelemek ve bu tedavi yöntemlerinin günümüz tıbbı perspektifiyle değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: Anadolu Türk Beylikleri ve Osmanlı dönemine ait XIV. ve XV. yüzyıllarda yazılmış Türkçe tıp metinleri sistematik bir şekilde incelenmiş ve saç hastalıkları ve bakımı için topikal olarak kullanılan yağlar saptanmıştır. Metinlerde bahsedilen saç hastalıkları, en olası güncel tıbbi karşılıklarına göre sınıflandırılmıştır. Bulgular: Tedavilerde çoğunlukla bitkisel kökenli yağlar kullanılmış olmakla birlikte hayvanlardan elde edilen yağlar da tercih edilmiştir. Saç dökülmelerinin tedavisinde mersin, menekşe, defne gibi yağlarla birlikte çok sayıda maddeden oluşan karışımlar da önerilmiştir. Saçı güçlendirmek amacıyla mersin ve emlec gibi yağlar önerilmiştir. Sonuç: İncelenen eserlerde yağlar, saç hastalıklarının tedavisinde ve saç bakımında oldukça ayrıntılı yer almıştır. Günümüz bilimsel çalışmaları, bu dönemde sıklıkla kullanılan bitkilerin antioksidan, antimikrobiyal ve saç büyümesini teşvik edici etkilerini desteklemektedir. Bu durum, eski tıp uygulamalarındaki bilgi birikiminin, güncel araştırmalar ve yeni tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesi için oldukça önemli bir kaynak olabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu
• Osmanlı
• Saç
• Tıp
• Yağ

From Healing Oils to Modern Science: HairTreatments in XIVth and XVth Century Medical Texts

Öz

Aim: Oils have played an important role in medical applications for centuries, both as therapeutic agents and as carriers in pharmaceutical formulations. This study aims to examine the topical oils used for hair health and the treatment of hair diseases in Ottoman medicine, and to evaluate these treatment methods from the perspective of modern medicine. Materials and Methods: Turkish medical texts written in the XIVth and XVth centuries belonging to the Anatolian Turkish Principalities and the Ottoman period were systematically examined, and the oils used topically for hair diseases and care were determined. The hair diseases mentioned in the texts were classified according to their most likely current medical equivalents. Findings: Although oils of plant origin were mostly used in treatments, oils obtained from animals were also preferred. In the treatment of hair loss, mixtures consisting of numerous substances were also recommended along with oils such as myrtle, violet, and laurel. Oils such as myrtle and emblica were recommended in order to strengthen the hair. Conclusion: In the examined works, oils were featured in considerable detail in the treatment of hair diseases and hair care. Today's scientific studies support the antioxidant, antimicrobial, andhairgrowth-promoting effects of the plants frequently used in this period. This situation indicates that the accumulation of knowledge in ancient medical practices can be a highly important source for current research and the development of new treatment approaches.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian
• Hair
• Medicine
• Oil
• Ottoman

Kaynakça

1. 1. Demirhan Erdemir A. Tıp tarihi. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2014.
2. 2. Diri B. Eski Mezopotamya’daki hastalıkların modern tıpla ilişkisi (Gastroenteroloji, nöroloji, psikiatri, enfeksiyon hastalıkları), [yüksek lisans tezi]. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi; 2022.
3. 3. Tabîb İbn-i Şerîf 15. yüzyıl Türkçe tıp kitabı Yadigâr-ı İbn-i Şerîf (Haz. Komisyon). İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği; 2017.
4. 4. Önler Z. Hacı Paşa (Celalüddin Hızır) Müntahab-ı Şifâ: Giriş-Metin-Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2019.
5. 5. Küçüker P, Yıldız Y. İbnü’l-Baytâr Tercüme-i Müfredât-ı İbni Baytâr Baytâr-nâme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2022.
6. 6. Doğan Ş. Terceme-i Akrabâdîn Sabuncuoğlu Şerefeddin (Giriş-İnceleme-Metin-Dizinler) [doktora tezi]. Sakarya: Sakarya Üniversitesi; 2009.
7. 7-.Külcü M. Cerrah Mes’ûd Hulâsa (Dil özellikleri-Metin-Dizin) [yüksek lisans tezi]. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi; 2009.
8. 8. Demir A. Hekim Bereket Hulasa (1.-50. Sayfalar) (İnceleme-Metin-Sözlük) [yüksek lisans tezi]. Ankara: Hacettepe Üniversitesi; 2010.

9. 9. Aydın Ç. Ahi Çelebi Tercemetü’l- MucezFi’t-Tıbb (Giriş-İnceleme (Söz Dizimi)- Metin (1b-70a varakları arası-Dizinler) [yüksek lisans tezi]. Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi; 2016
10. 10. Okumuş N. Muhammed bin Mahmud Şirvani’nin (XV. yy) göz hastalıklarına ait ‘Mürşid’ adlı eseri (İnceleme-Metin-Sözlük-İndeks) [doktora tezi]. İzmir: Ege Üniversitesi; 1998
11. 11. Gümüşatam G. Haza Kitab u Hükema-yı Tertib-i Mu’alece Adlı eser üzerine bir dil incelemesi (İnceleme-Metin-Dizin-Terimler Sözlüğü) [doktora tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi; 2009.
12. 12. Yavuz Y. Hekim Hayreddin’in Kitab-ı Âkrâbâdin’i [yüksek lisans tezi]. Konya: Selçuk Üniversitesi; 2008
13. 13. Canpolat M, Önler Z. İshâk bin Murâd Edviye-i Müfrede (Metin-Sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2. Baskı; 2016.
14. 14. Özdemir G. Hekim Beşir Çelebi Mecmû’atü’l-fevâyid (Giriş-İnceleme-Çeviri Yazılı Metin-Dizin) [doktora tezi]. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi; 2018.
15. 15. Yıldız Y. Tercüme-i Müfredât-ı İbn-i Baytâr (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin) [yüksek lisans tezi]. Sakarya: Sakarya Üniversitesi; 2016.
16. 16. Erdağı Doğuer B. Hekim Bereket Tuhfe-i Mübârizî. Metin-Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2013.
17. 17. Doğru G. Hekim Bereket’in Hulâsatu’t-Tıbb (25b-56a) Eseri -İnceleme, Metin, Dizin- [yüksek lisans tezi]. Gazimağusa: Doğu Akdeniz Üniversitesi, 2015.
18. 18. Yıldız E. Ahî Çelebi Tercemetü’l-Mûcez Fi’t-tıbb (Giriş-İnceleme [Ses ve Şekil Bilgisi]-Metin [70b-141a Varakları Arası]-Dizin [yüksek lisans tezi]. Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 2016.
19. 19. Arı N. Abd El-Vahhâb B. Cemâl Ed-Dîn Yûsuf B. Ahmed El-Madâ’î Kanunçe Fi’t-Tıbb (Giriş-İnceleme-Çeviri Yazılı Metin-Dizin) [doktora tezi]. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2022.
20. 20. Aktaş EG. Abdulvehhab’ın MÜNTEHAB Adlı Tıp Kitabı (İnceleme-Metin-Dizinli Sözlük) [yüksek lisans tezi]. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, 2010.
21. 21. Güven M. Abdulvehhâb bin Yusuf’un Müntahab-ı Fi’t-Tıbb’ı (Dil incelemesi-Metin-Dizin) [doktora tezi]. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, 2005.
22. 22. Özer O. Ahmedî Tervihü’l-Ervah I/A Giriş-İnceleme-Metin [doktora tezi]. Elazığ: Fırat Üniversitesi, 1995.
23. 23. Tokat S. Kitâb-ı Esbâbü’l-‘Alâmât (Metin-İnceleme-Dizin-Sözlük) [yüksek lisans tezi]. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, 2010.
24. 24. Şengün M. Al’i Bin İshâk Müfredât-ı Mükellef Giriş, söz varlığı üzerine bir inceleme, metin, Sözlük [yüksek lisans tezi]. Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 2017.
25. 25. Kaçar M, İlhan N. Sağlık ve Mutluluk Hazineleri Hazâinü’s-sa’âdât Eşref Bin Muhammed. İstanbul: Endülüs Kitap; 2022.
26. 26. Balcı M. Kitâb-ı Güzîde-i ‘İlm-i Tıbb Muhammed bin Mahmûd-ı Şirvanî (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin) [yüksek lisans tezi]. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, 2021.
27. 27. Toprak MS. Mâddetü’l-Hayât (Kaşam Kaynağı) Bitkisel tedavi yöntemleri Muhammed bin Hamza Akşemseddin. Ankara: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Yayınları; 2019.
28. 28. Eraslan A. Kitâb-ı Mücerrebât (İnceleme-Metin-Dizin) [yüksek lisans tezi]. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2018.
29. 29. Çağıran Ö. Ahmed-i Dâ’î Tıbb-ı Nebevî İmlâ-Fonetik-Morfoloji-Karşılaştırmalı Metin-İndeks ve Sözlük [doktora tezi]. Malatya: İnönü Üniversitesi, 1992.
30. 30. Yıldırım O. Et-Teshil Fi’t-Tıbb (Kitab-ı Teshili’l-Mevlana Şemseddin) (İnceleme-Metin-Dizin) [yüksek lisans tezi]. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, 2010.
31. 31. Aynacı M. Sultâniyye (İnceleme, Metin, Dizin) [doktora tezi]. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi, 2014.
32. 32. Böler T. Tercüme-i Kâmilü’s-Sınâ’a (3. makale ve 4. Makalenin 6. Babına kadar) İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım. İstanbul: Kesit Yayınları, 2014.
33. 33. Bayat AH. Kemaliyye Orijinal Metin Sözlük Sadeleştirilmiş Metin Tıpkıbasım. İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği Yayınları; 2007.
34. 34. Uysal FF. ‘Mücerrebnâme’ edisyon kritik incelemesi ve dizini [yüksek lisans tezi]. Muğla: Muğla Üniversitesi, 2010.
35. 35. Şahin MÜ. Mü’min bin Mukbil Miftâhü’n-Nûr ve Hazâinü’s-Sürûr (Dil Özellikleri-Metin-Söz Dizini) [doktora tezi]. Malatya: İnönü Üniversitesi, 1994.
36. 36. Çil M. Mü’min bin Mukbil Sinobi Zahire-yiMuradiyye [İnceleme-Metin-Dizin] [doktora tezi]. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2021.
37. 37. Gürlek M. Alâ’im-i Cerrâhîn Cerrâh-nâme (İnceleme-Metin-Tıpkıbasım) İbrahim bin Abdullah (15.-16.yy.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2016.
38. 38. Yıldız Y. Türkçe bitki adlarının anlam bilimi açısından incelenmesi [doktora tezi]. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, 2020.
39. 39. Alhasso B, Ghori MU, Conway BR. Systematic review on the effectiveness of essential and carrier oils as skin penetration enhancers in pharmaceutical formulations. SciPharm 2022; 90,14. doi:10.3390/scipharm90010014
40. 40. Viljoen JM, et al. Penetration enhancing effects of selected natural oils utilized in topical dosage forms. Drug Dev Ind Pharm 2015;41(12):2045-54. doi: 10.3109/03639045.2015.1047847.
41. 41. Gu Y, et al. Hair-follicle-targeting delivery strategies for the management of hair follicle-associated disorders. Asian J Pharm Sci 2022;17(3):333-52. doi: 10.1016/j.ajps.2022.04.003.
42. 42. Abass HA, Mahmeed BA, Omran ZS. Myrtus Communis Linnandits potential health effects: a review. Iraqi JMS 2023;21(1):118-23. doi: 10.22578/IJMS.21.1.13.
43. 43. Al-Ghorafi MAH, Alburyhi MM, Muthanna MS. Effect of rosemary and myrtus extracts combination on androgenic alopecia: a comparative study with minoxidil. EJPMR 2023; 10(10):35-9. ISSN 2394-3211.
44. 44. Awada F, et al. Laurus nobilis Leaves and Fruits: a review of metabolite composition and interest in human health. ApplSci2023;13:4606. doi: 10.3390/app13074606.
45. 45. Mysore V, Arghya A. Hair oils: Indigenous knowledge revisited. IntJ Trichol 2022;14 (3):84-90. doi: 10.4103/ijt.ijt_189_20.
46. 46. Akhbari M, et al. The effect of an oral product containing Amla fruit (Phyllanthus emblica L.) on female androgenetic alopecia: A randomized controlled trial. J Ethnopharmacol 2024; 318 (Pt A):116958. doi: 10.1016/j.jep.2023.116958.
47. 47. Girdler K, et al. Use of castor oil in dermatology: A narrative review. Cureus 2026;18(2): e103289. doi: 10.7759/cureus.103289.