Traditional Housing Sustainability Relationship – Example of Surmene Aksu Village

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 3, 597 - 626, 31.12.2025

Nurten Gökçek , Ayça Araz Ustaömeroğlu

Öz

In this article, five traditional houses located in the village of Aksu, Sürmene district of Trabzon province, which were determined to have survived intact and are still inhabited, were examined in the context of sustainable architecture principles. The aim of the study is to develop suggestions by interpreting the traditional texture in terms of sustainability in order to produce solutions for the improvement of the artificial environment that is gradually deteriorating in today's cities. The study was conducted in three stages: literature research, field work and evaluation. In the literature research, readings were made on the concept and principles of sustainable architecture, and Sev and Çelebi's sustainability strategies were adopted. In the field study, land use, interior layout, façade design, use of local materials, construction techniques and application methods and natural environment use were examined through on-site observation and survey studies on five houses selected in the sample area. The field study was discussed together with the literature findings. Traditional houses selected in the sample area were evaluated under the titles of conservation and management of resources, life cycle design and habitable design within the scope of sustainable architecture principles. As a result of the evaluation, it was found remarkable that the examined traditional houses have a harmonious relationship with the climate and topography, and that the interior and facade design supports energy efficiency. In addition, user opinions revealed that the houses provide energy saving and natural air conditioning, and offer areas suitable for social interaction and agricultural activities. The findings obtained show that traditional houses offer important solutions in terms of sustainability. The study concluded that traditional housing architecture can guide today's housing projects in terms of sustainable design strategies. In traditional houses, the use of materials and the preference of traditional construction techniques/local labor are important in terms of environmental sustainability. According to the results of this study, it can also be said that the integration of local materials and construction techniques with contemporary construction techniques can provide environmental and economic benefits for today's architectural designs, where sustainability is highly valued.

Anahtar Kelimeler

Sustainability , Sustainable Architecture , Black Sea Region , Traditional Houses

Geleneksel Konut Sürdürülebilirlik İlişkisi – Sürmene Aksu Köyü Örneği

Öz

Bu makalede, Trabzon ili Sürmene ilçesi Aksu köyünde yer alan, bozulmadan günümüze ulaştığı saptanan ve içinde hâlen yaşam sürdürülen beş geleneksel konut, sürdürülebilir mimarlık ilkeleri bağlamında incelenmiştir. Çalışmanın amacı, günümüz kentlerinde giderek bozulan yapay çevrenin iyileştirilmesine yönelik çözüm üretebilmek için, geleneksel dokunun sürdürülebilirlik açısından yorumlanması yoluyla öneriler geliştirebilmektir. Çalışma literatür araştırması, alan çalışması ve değerlendirme olmak üzere üç aşamalı yürütülmüştür. Literatür araştırmasında sürdürülebilir mimarlık kavramı ve ilkeleri üzerine okumalar yapılmış, Sev ve Çelebi’nin sürdürülebilirlik stratejileri benimsenmiştir. Alan çalışmasında ise, örneklem alanında seçilen beş adet konut üzerinden, arazi kullanımı, iç mekân düzeni, cephe kurgusu, yerel malzeme kullanımı, yapım teknikleri ve uygulanma biçimleri ile doğal çevre kullanımı yerinde gözlem ve anket çalışması yapılarak incelenmiştir. Yapılan alan çalışması literatür bulguları ile birlikte tartışılmıştır. Örneklem alanında seçilen geleneksel konutlar sürdürülebilir mimarlık ilkeleri kapsamında; kaynakların korunumu ve yönetimi, yaşam döngüsü tasarımı ve yaşanabilir çevrelerin tasarımı başlıkları altında değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucunda, incelenen geleneksel konutların iklim ve topografya ile uyumlu ilişkisi, iç mekân ve cephe kurgusunun enerji verimliliğini desteklemesi dikkat çekici bulunmuştur. Ayrıca kullanıcı görüşleri konutların enerji tasarrufu ve doğal iklimlendirme sağladığını, sosyal etkileşim ve tarımsal faaliyetlere uygun alanlar sunduğunu ortaya koymuştur. Elde edilen bulgular, geleneksel konutların sürdürülebilirlik açısından önemli çözümler sunduğunu göstermektedir. Yapılan çalışma ile, geleneksel konut mimarisinin sürdürülebilir tasarım stratejileri açısından günümüz konut projelerine rehberlik edebileceği sonucuna varılmıştır. Geleneksel konutlarda, malzeme kullanımı, geleneksel yapım tekniklerinin/yöresel iş gücünün tercih edilmesi çevresel sürdürülebilirlik açısından önemlidir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre, sürdürülebilirliğin oldukça önemsendiği günümüz mimari tasarımları için, yerel malzeme ve yapım tekniklerinin çağdaş yapım teknikleri ile entegrasyonunun çevresel ve ekonomik faydalar sağlayabileceği de söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Sürdürülebilirlik , Sürdürülebilir Mimarlık , Karadeniz Bölgesi , Geleneksel Konutlar

Etik Beyan

Yapılan çalışmada araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur. Yayın Etiği İlgili Araştırma, Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Etik Kurulu’nun 27.03.2025 tarihli 63 FM 3 sayılı karar izni ile yapılmıştır.

Kaynakça

• Akdeniz, F. (1994). Sürmene Yöresi Geleneksel Konut Mimarisinin İncelenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
• Aktuna, M. (2007). Geleneksel Mimaride Binaların Sürdürülebilir Tasarım Kriterleri Bağlamında Değerlendirilmesi: Antalya Kaleiçi Evleri Örneği. (Yüksek Lisans Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi /Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Aydın, Ö., Lakot, E, L. (2014). Karadeniz Geleneksel Mimarisinde Sürdürülebilir Malzemeler; Ahşap ve Taş. The Journal of International Social Research ,7 (35), 394-404.
• Aytış, S., Polatkan, I. (2010, Nisan). Gelenekten Geleceğe Mimarlık. VI. Uluslararası Sinan Sempozyumu, Trakya Üniversitesi, Edirne.
• Başkan, S. (2008). Geleneksel Doğu Karadeniz Evleri. Erdem (52), 41-90.
• Bektaş, C. (2013). Türk Evi. İstanbul: Yem.
• Bilgin, M. & Yıldırım, O. (1990). Sürmene. Trabzon: Sürmene Belediyesi Kültür Yayınları.
• Bilgin, M. (2020). Trabzon’un Tanınmış Kemençecilerinden Bahattin Çamurali. Karadeniz İncelemeleri Dergisi 14, (28), 463-88. https://doi.org/10.18220/kid.729901.
• Canan, F., Kobya, H. B., Aköz, A. B., Temizci, A. (2020). Vernaküler ve Çağdaş Mimarlık Örneklerinin Sürdürülebilirlik Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi: Antalya Kaleiçi ve Deniz Mahallesi Örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 24(2), 256-266. https://doi.org/10.19113/sdufenbed.651622.
• Cole, R. (1996). Guide de L’Architecte Pour La Conception d’İmmeubles de Bureaux en Fonction du Developement Durable. Travaux Publics et Services Gouvernementaux, Canada.
• Çal, İ. (2012). Yerel Verilerin Geleneksel Mimari Üzerindeki Etkilerinin Sürdürülebilirlik Bağlamında Karşılaştırılmalı Olarak incelenmesi: Akseki-İbradı ve Piemonte Val D’ossola Örneği. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Çebi, A. (2019). Sürdürülebilir Mimarlık Kapsamında Günümüz Çok Katlı Konut Binalarında Tasarım Yaklaşımları ve Uygulama Örneklerinin İncelenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
• Çelebi, G. (2003). Çevresel Söylem ve Sürdürülebilir Mimarlık için Kavramsal Bir Çerçeve. G. Ü. Fen Bilimleri Dergisi, 16 (1), 205-216.
• Çelebi, G. (2017). Çevre Dostu Yaklaşım: Sürdürülebilir Mimarlık. Yıldız Aksoy (Ed.), Yaşamın Her Karesinde Toprak (s. 47–74). İstanbul: İstanbul Aydın Üniversitesi.
• Çiftci, A., (2012). Kırsal Yerleşim Düzenini Etkileyen Faktörler: Trabzon İli Örneği. (Yüksek Lisans Tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon. Deligöz, D., Kabak, S. ve Altan, A., (2020). Türkiye’de Konut Yapılarında Kullanılmakta Olan Sertifika Sistemlerinin Kaynakların Korunumu Bağlamında İncelenmesi, Grid Mimarlık, Planlama ve Tasarım Dergisi, 3, (2), 222-245.
• Demirrenk, E. İ., Erarslan, A. (2018). Geleneksel Rize İkizdere Evlerinin Plan Tipolojisi ve Yapım Sistemi Açısından İncelenmesi. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, 13(50), 47-66.
• Eldem, S. H. (1984). Osmanlı Dönemi Türk Evi. İstanbul: Taç.
• Ercoşkun, Y. Ö. (2016). Geleneksel Türk Kentinden Sürdürülebilirlik Çıkarımları, İdealkent, 19(7), 522-549.
• Gezer, H. (2013). Geleneksel Safranbolu Evlerinin Sürdürülebilirlik Açısından İncelenmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 12 (23),13-31.
• Yüksel, F, C, G., Söğüt, M. A. (2021). Geleneksel Bodrum Evlerinde Sürdürülebilirliğin Konut Tipolojisi Bakımından İncelenmesi. Mimarlık ve Yaşam, 6(1), 77-93. https://doi.org/10.26835/my.819589.
• Hoşkara, E. (2007). Ülkesel Koşullara Uygun Sürdürülebilir Yapım İçin Stratejik Yönetim Modeli. (Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• İnanç T., (2010). Geleneksel Kırsal Mimari Kimliğin Ekoloji ve Sürdürülebilirlik Bağlamında Değerlendirilmesi Rize Çağlayan Köyü Evleri Örneği. (Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• İslamoğlu, Ö., Zorlu, T., Aras, A., Engin, H. E., & Faiz Karaçam, S. (2018). Trabzon-Sürmene Aksu Köyü Kırsal Mimari Mirasının Korunması ve Turizm Odaklı Yeniden Kullanımı. Dicle Üniversitesi 1. Uluslararası Mimarlık Sempozyumu (s.841-865). Diyarbakır, Türkiye.
• Karabulut, E. (2012). Sürdürülebilir Mimarlık İlkeleri Kapsamında Binalarda Suyun Etkin Kullanımı. (Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Karadeniz, Y. Ö. (2010). Geleneksel Afyonkarahisar Evlerinin Sürdürülebilir Mimarlık İlkeleri Bağlamında Değerlendirilmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Karahan, E. E. (2017). Geleneksel ve Günümüz Konutunda Sürdürülebilirlik ve Yaşam Alışkanlıkları: Osmaneli Örneği. Megaron Dergisi, 12(3),497-510.
• Kıstır, M. R., Kurtoğlu, D. (2018). Geleneksel Konut Mimarisinin Sürdürülebilirlik Bağlamında İncelenmesi: Ayvalık ve Oxford Evleri Örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(1), 83-90. https://doi.org/10.29048/makufebed.382966.
• Kibert, C. J. (1994). Establishing Principles and A Model for Sustainable Construction. Proceedings of the First International Conference on Sustainable Construction. University of Florida, Florida, USA.
• Kohler N. (2003). Cultural Issues for A Sustainable Built Environment, In Buildings, Culture and Environment: Informing Local and Global Practices (s. 83-100). Wiley: Hoboken, NJ.
• Küçükerman, Ö. (1985). Kendi Mekanının Arayışı İçinde Türk Evi. İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu.
• Lakot, E.L., Al Şensoy, S., & İsmailoğlu, S. (2022). Kültürel Mirasın Sürdürülebilirliği: Rize Kafdağı Konak Oteli Örneği. Art-E Sanat Dergisi, 15(30), 1570-1601. https://doi.org/10.21602/sduarte.1182998.
• Oğurlu, İ. (2024). Doğal-Ekolojik Üç Yapı Malzemesi Taş-Kerpiç–Ahşap İçin Sürdürebilirlik Analiz Modeli. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi (53), 150-167.
• Ovalı, P. K., Delibaş N. (2016). Yerel Mimarinin Sürdürülebilirliği Kapsamında Kayaköy’ün Çözümlemesi. Megaron Dergisi, 11(4), 515-529.
• Öztürk, A., Bayrak, D. (2018). Aksu ve Gültepe Köyü Örnekleri Üzerinden Sürmene Kırsalındaki Konut Tiplerine Yönelik Bir İrdeleme. Atlas International Refereed Journal On Social Sciences, 4(13), 1200-1219.
• Sev, A. (2009). Sürdürülebilir Mimarlık. İstanbul: YEM.
• Sızak, E. (1997). Konut Tasarımına Frank Lloyd Wright' in Yaklaşımı ve Geleneksel Türk Evi. (Yüksek Lisans Tezi). Anadolu Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Sümerkan, R. (1989). Gelenekselden Betonarmeye Trabzon Kırsal Mimarlığı. Mimarlık Dergisi, 89(2), 82-86.
• Sümerkan, R. (1990). Biçimlendiren Etkenler Açısından Doğu Karadeniz Kırsal Kesiminde Geleneksel Evlerin Yapı Özellikleri. (Doktora Tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi/ Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
• Tekbıyık, G., (2018). Sürdürülebilir Mimarlıkta Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Kullanımı, Kamu Binalarında Uygulama Yöntemleri ve Örneklerinin İncelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi/Mühendislik ve Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Telli, D. (2015). Sürdürülebilir Mimarlık İlkeleri, Konut Tasarımına Etkileri ve Bir Model Önerisi. (Sanatta Yeterlilik Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Varolgüneş, F.K. (2021). Yerel/Vernaküler Mimarinin Sürdürülebilirlik Bağlamında Değerlendirilmesi: Geleneksel Bingöl Konutlar Örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14(76),286-300.
• WCED (World Commission on Environment and Development). (1987). Our Common Future. Oxford: Oxford University Press, p. 43.
• URL-1:http:// Türkiye iklimi - Vikipedi Erişim Tarihi: 17/08/2025, 14.25.
• URL-2:http://Geleneksel Anadolu Evleri- ANADOLUYU GEZİYORUM Erişim tarihi: 21/02/2025, 17.09.
• URL-3:http://MARDİN EVLERİ | TÜRKİYEMİZDEN TARİHİ GÜZELLİKLER Erişim tarihi: 21/02/2025, 17.10.
• URL-4:http://Osmanlı'nın mirasını yaşatan kasaba… Bolu Göynük ve tarihi zenginlikleri… - Bolu Olay Erişim tarihi: 21/02/2025, 17.15.
• URL-5:http:// Sürmene Nüfusu Trabzon Erişim tarihi 21/11/2024, 20.15.
• URL-6:http:// Sürmene nerededir nereye bağlıdır? Sürmene hangi ilin ilçesidir? - Laf Sözlük Erişim Tarihi 9/02/2025, 20.45.
• URL -7:http:// Aksu, Sürmene - Vikipedi Erişim Tarihi: 21/11/2024, 22.00.
• URL-8: http:// Aksu Çay Fabrika - Google Haritalar Erişim Tarihi: 19/08/2025, 22.40.