Erken Cumhuriyet Dönemi Demiryolu Mirası: Arşiv Belgeleriyle İsmetpaşa İstasyonu

Öz

Bu çalışma, İsveç-Danimarka konsorsiyumu tarafından inşa edilen, Erken Cumhuriyet döneminin önemli demiryolu projelerinden biri olan kömüryolu hattını ve hattın kilit noktalarından İsmetpaşa istasyonunu arşiv belgeleri ışığında incelemektedir. Dublin İlkeleri doğrultusunda yürütülen araştırmada alan incelemeleri, tarihi araştırmalar ve çeşitli kurum, kuruluş ile üniversite kütüphanelerinde bulunan arşiv materyalleri kullanılmış, çok yönlü bir yöntem benimsenmiştir. İsmetpaşa istasyonu yolcu ve yük taşımacılığına hizmet verecek, demiryolu araçlarının bakım ve onarımını sağlayacak, buharlı ulaşım sistemine yönelik su temini ve dağıtımı için gerekli tesisleri barındıracak şekilde planlanmış ve inşa edilmiştir. İstasyon bu üç işlevin bir arada bulunduğu hat üzerindeki az sayıdaki örnekten biridir. Kömüryolu hattında hem istasyon hem de hat boyunca tip projeler uygulanmıştır. Bu planlamanın parçası olan İsmetpaşa istasyonu, özgünlük ve bütünlüğünü büyük ölçüde koruyarak günümüze ulaşabilmiş nadir istasyonlardandır. Literatürde demiryolu mirasıyla ilgili çalışmaların büyük bir bölümü başta yolcu istasyon yapısı olmak üzere tek bir yapı türüne odaklanmış, yapıların genellikle mimari özelliklerine değinilmiştir. Ancak bu değerlendirme bütüncül planlama yaklaşımının anlaşılmasını mümkün kılmamaktadır. Çalışma kapsamında İsmetpaşa istasyonundaki demiryolu yapılarının tarihi, mimari özelliklerinin yanı sıra mühendislik, teknik ve teknolojik değerlerine de yer verilerek literatürdeki boşluğa katkıda bulunulmaktadır. Aynı zamanda bu makale benzer tasarım ve planlamanın uygulandığı diğer hatlara yönelik araştırmalar için de önemli bir başvuru kaynağı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arşiv Belgeleri
• Kömüryolu Hattı
• İsmetpaşa İstasyonu
• Demiryolu Mirası
• Dublin İlkeleri

Early Republican Railway Heritage: İsmetpaşa Station in Archival Documents

Öz

This study examines the coal railway, one of the major railway projects constructed by the Swedish-Danish consortium during the Early Republican period, and İsmetpaşa station, one of the key nodes along the line, through archival documents. In accordance with the Dublin Principles, the research adopts a multi-faceted methodology that incorporates field studies, historical investigations and archival documents housed in various institutions, organizations, and university libraries. İsmetpaşa station was planned and constructed as a multifunctional complex serving both passenger and freight transport, supporting the maintenance and repair of rolling stock, and including facilities required for the supply and distribution of water for the steam-powered transport system. The station is one of the few examples on the line in which these three functions are integrated. On the coal railway line, type projects were implemented both at stations and along the line. As part of this planning approach, İsmetpaşa station is one of the rare stations that has survived to the present day while largely preserving its authenticity and integrity. Most studies on railway heritage in the literature have focused on a single building type—primarily passenger station buildings—and have generally addressed their architectural characteristics. However, this approach does not allow for an understanding of the holistic planning approach. Within the scope of this study, the railway buildings at İsmetpaşa station are examined with particular emphasis on their engineering, technical and technological values, alongside their historical and architectural features. By addressing railway heritage through all its values, this study contributes to filling a gap in the existing literature. It also provides an important reference for future studies on other railway lines where similar design and planning were implemented.

Anahtar Kelimeler

• Archival Documents
• Coal Railway Line
• İsmetpaşa Station
• Railway Heritage
• Dublin Principles

Kaynakça

1. Altın, Ş. N. (2025). Evaluation of Ankara Train Station area in the old and new context. Kültür Araştırmaları Dergisi, 24, 370–385. https://doi.org/10.46250/kulturder.1616357
2. Anonymous. (1932). Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları ve Limanları/1930-1931 mali senesi varidat ve münakalatına ait ihsai rapordur. Demiryollar Mecmuası. 8(89-90), 288–303.
3. Anonymous. (1939a). Demiryol Zaferlerimiz Karşısında Muhterem İsmet İnönü. Demiryollar Dergisi. 14(167), 1005–1014.
4. Anonymous. (1939b). Demiryollar şebekemizdeki yeni hatlar-Adapazarı-Bolu demiryolu. Demiryollar Dergisi. 15(172), 1–8.
5. As, E. (2013). Cumhuriyet Dönemi Ulaşım Politikaları (1923-1960). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
6. Duman, A. H. (1935). Bakır, Kömür ve Afyon–Karakuyu Hatlarının Açılma Töreni Andıcı. İstanbul: T. C. Bayındırlık Bakanlığı Demiryollar Limanlar İnşaat Reisliği Yayın Direktörlüğü.
7. General Directorate of Turkish State Railways Archive, Ankara, Türkiye.
8. Gür, Z. (2019). From places of transportation to places of display: The Ankara railway area from the mid- to the late 20th century. Master’s thesis, Middle East Technical University, Ankara.

9. ICOMOS and TICCIH. (2011). The Dublin Principles for the conservation of industrial heritage. International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage (TICCIH) and International Council on Monuments and Sites (ICOMOS). https://ticcih.org/wp-content/uploads/2013/10/GA2011_ICOMOS_TICCIH_joint_principles_EN_FR_final_20120110.pdf
10. Kalkay, Y. (1943). 5 Cumhuriyet Yılı İçerisinde Hakikatleştirilen Zonguldak-Kozlu Kömür Yolu. Demiryollar Dergisi, 19(224-225-226), 80–85.
11. KAMPSAX. (1967). Kampmann, Kierulff&Saxild A/S: De første 50 år: Et dansk ingeniorfirma og dets virkefelter gennem et halvt arhundrede.
12. Meissner. (1936). Demir Yollar İnşaatı. (İ. Bingüler, Trans.). İstanbul: Yüksek Mühendis Mektebi Matbaası.
13. Nydqvist&Holm A.B., J. Saabye&O. Lerche and Kampmann, Kierulff&Saxild A/S. (1937). Construction Des Lignes De Chemins De Fer Irmak-Filyos and Fevzipaşa-Diyarbekir: Travaux exécutés en Turquie par le Groupe Suédo-Danois 1927-1935. Suѐdois et Danemark: Goteborg et Copenhague.
14. Republican Archives. (1926). Ereğli limanı ile Ereğli demiryolunun inşasının İsveç grubu tarafından yaptırılması [The construction of the Ereğli port and the Ereğli railway was carried out by the Swedish group]. Number: 4055, Font Code: 30..18.1.1, Location Number: 20.55..16. Ankara: Directorate of State Archives. Republican Archives. (1927a). Zonguldak halkının Ankara-Ereğli demiryolları ile Ereğli limanı inşası hakkındaki kanun dolayısıyla duydukları memnuniyetini bildiren Vali tarafından çekilmiş telgraf [A telegram sent by the Governor, expressing the satisfaction of the people of Zonguldak regarding the law concerning the construction of the Ankara-Ereğli railways and the Ereğli port]. File: 232A, Font Code:30..10.0.0, Location Number:197.350..8. Ankara: Directorate of State Archives.
15. Republican Archives. (1927b). Ereğli hattı ile Söğütözü Şubesi ve Ereğli Limanı'na ait İsveç Grubu ile düzenlenen sözleşmenin yeniden akdine yetki verilmesi [Authorization was granted for the re-execution of the contract with the Swedish group regarding the Ereğli line, the Söğütözü Branch, and the Ereğli Port]. Number: 4683, Font Code: 30..18.1.1, Location Number: 22.87..5. Ankara: Directorate of State Archives.
16. Republican Archives. (1928). Irmak-Filyos demiryolu hattı ile Fevzipaşa-Diyarbakır hattı inşaatını taahhüt eden İsveç Grubu Müteahhit Firma ile imzalanan protokol ve anlaşmanın onayı [Approval of the protocol and agreement signed with the Swedish Group construction company, which undertook the construction of the Irmak-Filyos railway line and the Fevzipaşa-Diyarbakır line]. Number: 6992, Font Code: 30..18.1.1, Location Number: 30.50..6. Ankara: Directorate of State Archives.
17. Republican Archives. (1931). İsveçliler tarafından yapılmakta olan Irmak-Filyos hattının, bu sene Filyos tarafından 70 ile 132. ve Irmak tarafından 133 ile 142. kilometreler arasındaki kısımlarının yapılacağı [It is stated that the Irmak-Filyos line, which is being constructed by the Swedes, will have sections built this year between kilometers 70 and 132 from Filyos, and between kilometers 133 and 142 from Irmak]. Number: 27437, File: 152, Font Code: 30..10.0.0, Location Number: 151.70..11. Ankara: Directorate of State Archives.
18. Republican Archives. (1932). Irmak-Filyos hattı için Alman Robel Fabrikası'ndan seyyar sabotaj, delme ve tirfonaj makinasının pazarlıkla alınması [The purchase of a mobile sabotage, drilling and tie-lifting machine for the Irmak-Filyos line from the German Robel Factory through negotiation]. Number: 12242, File: 155-71, Font Code: 30..18.1.2, Location Number: 25.8..19. Ankara: Directorate of State Archives.
19. Republican Archives. (1934a). Çatalağzı ile Ereğli arasındaki demiryolu hattının elektrikle işletilecek şekilde yapılması işinde çalışacak olan Mühendis M. Hruscka ile sözleşme yapılması [A contract was made with Engineer M. Hruscka, who will work on the construction of the railway line between Çatalağzı and Ereğli, which will be operated electrically]. Number: 22, Font Code: 30..18.1.2, Location Number: 42.2..2. Ankara: Directorate of State Archives.
20. Republican Archives. (1934b). Irmak-Filyos ve Fevzipaşa-Diyarbakır hatları, demiryolu inşaatının Nohab Şirketi tarafından yaptırılması [The construction of the Irmak-Filyos and Fevzipaşa-Diyarbakır railway lines was entrusted to the Nohab Company]. File: 152, Font Code: 30..10.0.0, Location Number: 151.71..9. Ankara: Directorate of State Archives.
21. Republican Archives. (1935a). Çatalağzı-Zonguldak-Ereğli hattının elektriklenmesi işlerinde çalıştırılan Elektrik Uzmanı Dr. Hruşkan'nın sözleşmesinin bir yıl daha uzatılması [The contract of Electrical Specialist Dr. Hruşkan, who worked on the electrification of the Çatalağzı-Zonguldak-Ereğli line, was extended for another year]. Number: 2277, File: 243-191, Font Code: 30..18.1.2, Location Number: 53.24..13. Ankara: Directorate of State Archives.
22. Republican Archives. (1935b).Filyos-Ereğli demiryolu inşaatında Gyula'nın çalıştırılması [The employment of Gyula in the construction of the Filyos-Ereğli railway]. Number: 3747, File: 243-218, Font Code: 30..18.1.2, Location Number: 60.97..13. Ankara: Directorate of State Archives.
23. Republican Archives. (1937a). Demiryolunun Zonguldak il merkezine gelişi sebebiyle valinin teşekkür telgrafı [A thank-you telegram sent by the governor due to the arrival of the railway in the Zonguldak provincial center]. File: 10, Font Code: 490..1.0.0, Location Number: 1462.64..6. Ankara: Directorate of State Archives.
24. Republican Archives. (1937b). Filyos-Ereğli ve Sivas-Erzurum Hattı İnşaat başmüdürlüklerinde Dr. Karl Fidler ile Müh. Josef Sherzer'in çalıştırılmasının kabulü [The approval of employing Dr. Karl Fidler and Engineer Josef Sherzer for the position of Chief Directorate of the Filyos-Ereğli and Sivas-Erzurum Railway Line constructions]. Number: 7575, File: 243-294, Font Code: 30..18.1.2, Location Number: 79.89..3. Ankara: Directorate of State Archives.
25. Republican Archives. (1938). Filyos-Ereğli Hattı İnşaat Başmüdürlüğü emrinde çalışan Avusturya tebasından Müh. Şitelhelm'in bir 1 yıl müddetle Devlet Demir Yolları'nda çalıştırılması [The employment of Engineer Şitelhelm, an Austrian national, at the State Railways for a period of one year, under the command of the Filyos-Ereğli Line Construction Chief Directorate]. Number: 8055, File: 243, Font Code: 30..18.1.2, Location Number: 82.5..16. Ankara: Directorate of State Archives.
26. Seyrek, Ş. and Omay Polat, E. E. (2024).Learning from Swindon Railway Town: A comparative study with Alsancak Railway Campus. Megaron, 19(2), 161–183. https://doi.org/10.14744/megaron.2024.21208
27. Sezginalp, Ş. (2020). Station buildings in the history of Turkish railways: Catalogue of buildings constructed between 1850s–1950s. Master’s thesis, Middle East Technical University, Ankara.
28. Sipahioğlu, G. and Binan, C. Ş. (2024). Rumeli Railway estates in the historical peninsula in the light of archival documents; Sirkeci example. Megaron, 19(2), 91–109. https://doi.org/10.14744/megaron.2024.38801
29. Sönmez, F. and Arslan Selçuk, S. (2018). Kayseri Tren İstasyonu ve çevresinin kentin modernleşme sürecine katkısı üzerine bir okuma. Megaron, 13(1), 85–101. https://doi.org/10.5505/megaron.2017.09825
30. T.C. Nafia Vekâleti Neşriyatı. (1937). Kömür Hattı: Filyos-Zonguldak Kısmı.
31. T.C. Zonguldak Ticaret ve Sanayi Odası. (1933). Cumhuriyetin On Yılında Zonguldak ve Maden Kömürü Havzası. Zonguldak.
32. TICCIH. (2003). The Nizhny Tagil Charter for the Industrial Heritage. International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage (TICCIH). https://ticcih.org/wp-content/uploads/2013/04/NTagilCharter.pdf
33. Yazar, N. E. (2015). Türkiye demiryolu mirası bağlamında dairesel planlı lokomotif depoları ve koruma olasılıkları. Doctoral dissertation, Yıldız Technical University, İstanbul.
34. URL-1: https://biografiskleksikon.lex.dk/J._Saabye Accessed: 11/03/2025, 10:00 a.m.