An Institutional and Systematic Model for Urban Archaeology in Türkiye: The Inner Citadel of Izmit/Nikomedia

Öz

Urban archaeological areas are cultural heritage components that render the multi-layered historical accumulation of cities visible, yet remain deeply intertwined with the fabric of living urban environments. In Türkiye, the protection and integration of these areas into urban life is largely trapped in a "crisis management" reflex due to structural challenges including conflicts with rapid urbanization and infrastructure investments, fragmented property ownership, jurisdictional ambiguity within multi-actor governance systems, and persistent gaps in long-term financing and operational mechanisms. This study argues that the root cause of these challenges lies not merely in the inadequacy of physical conservation measures, but in the fragmented functioning of the process chain from research to operation across the dimensions of knowledge production, institutional coordination, and spatial integration. The research is grounded in a document analysis of international normative texts and Türkiye's legal and institutional framework, combined with a comparative review of the urban archaeology literature. The institutional and managerial experiences of selected European countries were examined to establish their conceptual and operational relevance to the Turkish context. Building on this comparative foundation, a systematic eight-stage model has been developed, structured around four components: information management and accessibility, institutional coordination and administrative integration, spatial integration and comprehensive planning, and community participation and cultural memory. As an institutional infrastructure proposal, the study defines the ArkeoKent Branch Directorate within the Ministry of Culture and Tourism, an authorized multidisciplinary office model, and the ArkeoKent Archive System (AKAS). The applicability of the model is discussed through the İzmit/Nicomedia Citadel (İç Kale), a site characterized by strong urban continuity from the Hellenistic period to the Republican era and subject to multiple layers of contemporary pressure. The article proposes an applicable institutional framework — grounded in a traceable digital data infrastructure and informed by international experience — that integrates multi-actor governance with planning processes and is adapted to Türkiye's distinctive administrative structure, with the aim of ensuring the in-situ, visible, and sustainable conservation of urban archaeological heritage.

Anahtar Kelimeler

• Urban archaeology
• Urbanization
• Preservation
• Development
• Izmit/Nicomedia

Türkiye'de Kentsel Arkeoloji için Kurumsal ve Sistematik Model: İzmit/Nikomedia İç Kale

Öz

Kentsel arkeolojik alanlar, kentlerin çok katmanlı tarihsel birikimini görünür kılan ve yaşayan kent dokusuyla iç içe geçmiş kültürel miras bileşenleridir. Türkiye'de bu alanların korunması ve kent yaşamına entegrasyonu; hızlı kentleşme ve altyapı yatırımlarıyla çakışma, parçalı mülkiyet yapısı, çok aktörlü yönetsel sistemde yetki karmaşası ve uzun dönemli finansman-işletme açıkları gibi yapısal güçlükler nedeniyle büyük ölçüde "kriz yönetimi" konusunda sıkışmaktadır. Bu çalışma, söz konusu güçlüklerin temelinde yalnızca fiziksel koruma yetersizliğinin değil, araştırmadan işletmeye uzanan süreç zincirinin bilgi üretimi, kurumsal eşgüdüm ve mekânsal entegrasyon boyutlarında kopuk işlemesinin yattığını öne sürmektedir. Araştırma; uluslararası ilkesel metinlerin ve Türkiye'deki yasal/kurumsal düzenlemelerin doküman analizi ile kentsel arkeoloji literatürünün karşılaştırmalı çerçevelemesine dayanmaktadır. Seçilmiş Avrupa ülkelerinin kentsel arkeoloji yönetim modelleri incelenerek bu deneyimlerin Türkiye bağlamıyla kavramsal ve eylemsel ilişkisi ortaya konmuş; bu karşılaştırmalı zemin üzerinde bilgi yönetimi ve erişilebilirlik, kurumsal koordinasyon ve yönetsel bütünleşme, mekânsal entegrasyon ve bütünleşik planlama ile toplumsal katılım ve kültürel bellek bileşenlerine dayalı sekiz aşamalı sistematik bir model geliştirilmiştir. Kurumsal altyapı önerisi olarak; Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde yapılandırılan ArkeoKent Şube Müdürlüğü, yetkilendirilmiş çok disiplinli ofis modeli ve ArkeoKent Arşiv Sistemi (AKAS) tanımlanmıştır. Modelin uygulanabilirliği, Helenistik dönemden Cumhuriyet'e uzanan güçlü bir kentsel sürekliliğe ve çoklu baskı dinamiklerine sahip İzmit/Nikomedia İç Kale üzerinden tartışılmıştır. Makale; kentsel arkeolojik mirasın yerinde, görünür ve sürdürülebilir korunması için izlenebilir dijital veri altyapısına dayanan, çok aktörlü yönetimi planlama süreçleriyle bütünleştiren ve uluslararası deneyimlerden beslenerek Türkiye'nin özgün idari yapısına uyarlanmış uygulanabilir bir kurumsal çerçeve önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kentsel arkeoloji
• Kentleşme
• Koruma
• Gelişme
• İzmit/Nikomedia

Kaynakça

1. Aksoy, T. (2011). Kocaeli Kültür Envanteri (KKE). Kocaeli: Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı.
2. Altınörs Çırak, A. (2010). Bir Planlama stratejisi olarak arkeolojik envanterleme ve kentsel arkeolojik değer yönetimi: İzmir tarihi kent merkezi. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
3. Avdan, F. (2009). Cumhuriyet Dönemi Kentleşme Sürecinde Planlama Deneyimi 1930-1980 İzmit Planları [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Aykaç, P. (2025). Navigating Temporal Complexity: Reflections on the Projects for the Integration of Archaeological Heritage into Contemporary Ankara. Içinde F. Gerritsen, A. Cecchetti, A. Arslan, G. Günata, & Ö. Özçakır (Ed.), Archaeological heritage and liveable cities: Revalorizing the archeaology of Roman Ankara (ss. 126-128). Netherlands Institute in Turkey.
5. Belge, B. (2012). Handling Sub-Soil Urban Archaeological Resources In Urban Planning, Issues In İzmir Historic City Centre. METU JOURNAL OF THE FACULTY OF ARCHITECTURE, (2), 331-350. doi: 10.4305/METU.JFA.2012.2.15
6. Belge, B. (2016). Development of a Methodological Framework for Handling Urban Archaeological Resources: Tarsus Historic City Centre, Turkey. Conservation and Management of Archaeological Sites, 18(4), 422-448. doi:10.1080/13505033.2016.1290478
7. Belge, B. (2017). Planlama Sürecine Kentsel Arkeolojik Değerlerin Dâhil Edilmesi Sorunsalı: Tarsus Tarihi Kent Merkezi. Journal of Faculty Architecture, (2), 59-91. doi:10.4305/metu.jfa.2017.2.11
8. Belge, Z. S., Belge, B., Uçar, M., & Aydınoğlu, Ü. (2024). Tarsus historic city center, identification of problem and potentials as base for strategic guideline. Cultural Heritage and Science, 5(1), 52-61. doi:10.58598/cuhes.1454409

9. Bilgin, A. G. (1996). Urban Archaeology as the Basis for the Studies on the Future of the Town; Case Study: Bergama [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Fen Bilimler Enstitüsü.
10. Bosch, E. C. (1937). İzmit Şehrinin Muhtasar Tarihi (O. N. Arıdağ, Çev.). Ankara: Kültür Bakanlığı.
11. Code du Patrimoine, Art. L.523-1 Livre V (2001). https://www.legifrance.gouv.fr/codes/id/LEGISCTA000006129164
12. Codice dei beni culturali e del paesaggio, 42 Decreto Legislativo (2004). https://www.bosettiegatti.eu/info/norme/statali/2004_0042.htm
13. Council of Europe. (1975). European Charter of the Architectural Heritage. Council of Europe.
14. Çalık Ross, A. (2007). Ancient İzmit Nicomedia. İstanbul: Delta.
15. Çiftçi Gökkadar, T. (2018). İzmit (Nikomedia) Kültür Varlıkları ve Arkeolojik Turizm [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Dikilitaş, G. (2011). Arkeolojik Alanlarda Koruma. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, (6), 43-51.
17. Dönertaş, P. (2023). Kentsel Arkeolojik Sitlerde Koruma, Yönetim ve Sunum: Milas Uzunyuva Örneği [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
18. Emre, B., & Erbaş, A. E. (2020). GIS-based approach to urban planning, archaeological inventory and geology structure in multilayered cities: The case of Tahtakale in Istanbul. A/Z : ITU journal of Faculty of Architecture, 17(2), 31-52. doi:10.5505/itujfa.2020.34735 Fıratlı, N. (1971). İzmit Şehri ve Eski Eserleri Rehberi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı.
19. Flatman, J., & Perring, D. (2013). The National Planning Policy Framework and Archaeology: A Discussion. Papers from the Institute of Archaeology, 22(4), 4-10. doi:10.5334/pia.390
20. Foss, C. (2002). Anadolu’daki Ortaçağ Kalelerinin İncelenmesi II (F. Y. Ulugün, Çev.). İzmit Rotary Kulübü.
21. Gerritsen, F., Cecchetti, A., Arslan, A., Günata, G., & Özçakır, Ö. (Ed.). (2025). Archaeological heritage and liveable cities: Revalorizing the archeaology of Roman Ankara. Netherlands Institute in Turkey.
22. Güler, A., Gündoğdu, B. N., Kuş, F., & Taşgüzen Polat, Z. (2025). Archaeo-Healer: Roman Theater as the Scene of the Collective Memory. Içinde F. Gerritsen, A. Cecchetti, A. Arslan, G. Günata, & Ö. Özçakır (Ed.), Archaeological heritage and liveable cities: Revalorizing the archeaology of Roman Ankara (ss. 108-123). Netherlands Institute in Turkey.
23. Gür D., H. K. (2018). Urban rescue excavations from an architect’s view. Içinde S. Burat, G. Verdiani, & P. Cornelll (Ed.), Architecture, archaeology and contemporary city planning: Multi-layered settlements (ss. 13-22). Lulu.
24. Hatunoğlu, M.E. (2026). Kişisel Fotoğraf Arşivi.
25. Hellenic Republic. (2002, Haziran 28). Law 3028/2002: On the Protection of Antiquities and Cultural Heritage in General. Government Gazette A 153. https://library.opi.gr/wp-content/uploads//3028_2002_en.pdf
26. ICOMOS. (2008). Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites. ICOMOS.
27. INRAP. (2002). National Institute for Preventive Archaeological Research. https://www.inrap.fr/legislation-procedures-financement-9720
28. Kadıoğlu, M. (2008). Sel, Heyelan ve Çığ için Risk Yönetimi. Içinde Afet Zararlarını Azaltmanın Temel İlkeleri (ss. 251-276). Ankara: JICA Türkiye Ofisi.
29. Karabağ, N. E. (2008). Kent Arkeolojisi Metoduyla Çok Katmanli Kentlerdeki Tarihsel Sürekliliğin Çözümlenerek Korunması (izmir Örneği) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
30. Kaya, Ş. (2008). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İzmit Kenti [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Kortanoğlu, M. S. (2013). Arkeolojik Alanların Korunmasına ve Sunumuna Yönelik Modern Müdahaleler. Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (11), 51-69.
32. Kültürel Mirasın Dostları Derneği - KUMİD. (2020). Kültürel Mirasın Korunması İçin Alternatif Finansman Kaynakları ve En İyi Uygulamalar: Türkiye Örneği. 2020 Europa Nostra Sanal Genel Kurulu.
33. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu (KVKYK), Yerleşim Alanlarında; Mevcut Arkeolojik Sitlerin veya Daha Önceden Varlığı Bilinmeyen Ancak Yeni Yapılanma, Alt Yapı Çalışmaları ya da Doğal Afetler Sonucu Ortaya Çıkan-Çıkarılan Kültür Varlıklarının Korunması ve Değerlendirilmesine İlişkin Karar. 37 nolu İlke Kararı. 2012. https://teftis.ktb.gov.tr/yazdir?71A0CA146077 058A3DFCD90DF1341B4A
34. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu (KVKYK), Yerleşim Alanlarında; Mevcut Arkeolojik Sitlerin veya Daha Önceden Varlığı Bilinmeyen Ancak Yeni Yapılanma, Alt Yapı Çalışmaları ya da Doğal Afetler Sonucu Ortaya Çıkan-Çıkarılan Kültür Varlıklarının Korunması ve Değerlendirilmesine İlişkin Karar. 340 sayılı ilke kararı. 2014. https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/133280,340-nolu-ilke-kararipdf.pdf?0
35. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu (KVKYK), Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. 3705 nolu İlke Kararı. 2025. https://teftis.ktb.gov.tr/TR-399468/3705-nolu-ilke-karari-kentsel-arkeolojik-sit-alanlari-koruma-ve-kullanma-kosullari.html
36. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu (KTVKYK), Arkeolojik Sitler, Koruma ve Kullanma Koşulları. 658 nolu İlke Kararı. 1999. https://teftis.ktb.gov.tr/TR-263742/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitler-koruma-ve-kullanma-kosullari.html
37. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu (KTVKYK), Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. 702 nolu ilke kararı. 2005. https://teftis.ktb.gov.tr/yazdir?83B035D31E9DFE34F410727E62447ECB
38. National Planning Policy Framework (NPPF). (2024). Ministry of Housing, Communities and Local Government. https://www.gov.uk/guidance/conserving-and-enhancing-the-historic-environment
39. O’Keeffe, T. (2020). Urban Archaeology. Içinde C. Smith (Ed.), Encyclopedia of Global Archaeology (ss. 7520-7522). Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-030-30018-0_1422
40. Öztüre, A. (1981). Nicomedia Yöresindeki Yeni Bulgularla İzmit Tarihi. İstanbul: Çeltüt. Sarfatij, R., & Melli, H. (1999). Archaeology and the Town, Report on the Situation of Urban Archaeology in Europe (Germany). Council of Europe.
41. The ARIADNE Portal. (2022). The ARIADNE Research Infrastructure AISBL. https://www.ariadne-research-infrastructure.eu/
42. Thompson, J. (2006). Conservation and management challenges in a public/private partnership for a large archaeological site (Herculaneum, Italy). Conservation and Management of Archaeological Sites, 8(4), 191-204. doi:10.1179/175355208X320838
43. Tuna, N. (2000). Kentsel arkeoloji üzerine. İdol: Arkeoloji ve Arkeologlar Derneği Dergisi, (7), 7-13.
44. UNESCO. (1972). Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. UNESCO. https://whc.unesco.org/en/conventiontext/
45. Uysal, M. (2023). Arkeolojik Mirasın Korunması ve Sergilenmesine Yönelik Tasarım İlkeleri: Alanya Syedra Antik Kenti Arkeopark Tasarımı [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Ünal, Z. G. (2014). Kültürel Mirasın Korunması. İçinde İSMEP Rehber Kitaplar (ss. 8-9). İSMEP (İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi).
47. Wainwright, G. J. (1993). The management of change: Archaeology and planning. Antiquity, 67(255), 416-421. doi:10.1017/S0003598X0004552X
48. Zeyrek, H. T. (2005). Nikomedeia (İÖ 264/263-İS 358) Arkeolojik Açıdan Genel Bir Değerlendirme. İstanbul: Ege.
49. URL-1: https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Duyuru&sira=111&dil=tr Erişim Tarihi: 18/05/2025, saat: 17:00.
50. URL-2: https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44973/turkiye-geneli-sit-alanlari-istatistikleri.html Erişim Tarihi: 07/02/2026, saat: 14:00.
51. URL-3: https://www.kocaelihaberdar.com.tr/yerel/kocaelinin-en-guzel-ilceleri-aciklandi-iste-o-ilceler-ve-ozellikleri/21551835 Erişim Tarihi: 28/03/2026, saat: 18:00.
52. URL-4: https://www.ozgurkocaeli.com.tr/video/12339078/690-yildir-ayakta-kilicla-hutbe-gelenegi