TR
EN
Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak “Duyusallık Matrisi”
Öz
Demans bakım ortamlarında mimari tasarım ve çevresel faktörler, demansla yaşayan bireylerin algısal değişikliklerine uyum sağlamak ve onların yaşam kalitesini artırmak için hayati bir rol oynamaktadır. Bu çalışma, demanslı bireylerin çevresel ihtiyaçlarını “duyusallık” ve “çok-duyulu entegrasyon” kavramları çerçevesinde ele alarak, mekânsal kurguyu analitik bir yöntemle değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada yaşlılık ve demans tanımlanmış, duyusallığın mimariyle olan ilişkisi irdelenmiş ve demanslı bireylerin duyusal ihtiyaçlarına cevap verebilecek çevresel düzenlemelerin önemi vurgulanmıştır. Araştırma kapsamında yürütülen kapsamlı literatür taraması sonucunda; mimari mekânı yapısal ögeler, iç mekân nitelikleri ve donatılar/ekipman olmak üzere üç farklı ölçekte, beş temel duyu (görme, işitme, dokunma, kinestetik ve koku) üzerinden inceleyen özgün bir “Duyusallık Matrisi” geliştirilmiştir. Çalışmanın uygulama aşamasında, uluslararası literatürde öncü kabul edilen üç demans köyü projesi (Furuset Hageby, Alzheimer’s Village ve Carpe Diem) bu matris aracılığıyla duyusal-mimari analize tabi tutulmuştur. Elde edilen karşılaştırmalı bulgular; yalıtılmış tekil duyulara hitap eden veya yalnızca görsel aşırı uyarımı engelleyen steril tasarımların yetersiz kaldığını; mekânın ancak kinestetik güvenlik, dokunsal aşinalık ve kokusal/işitsel zenginliği barındıran bütüncül bir duyusallık ile desteklendiğinde aktif bir bakım elemanına dönüştüğünü göstermektedir. Sonuç olarak, literatürden elde edilen kuramsal veriler ve örnek analizleriyle doğrulanan bu matris, demans dostu yaşam alanlarının tasarımında ve değerlendirilmesinde mimarlara rehberlik edecek çok boyutlu, birey merkezli ve somut bir metodolojik araç sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Çalışmanın tüm yazarları bu çalışmada, sonuçları veya yorumları etkileyebilecek herhangi bir maddi veya diğer asli çıkar çatışması olmadığını beyan etmektedirler.
Kaynakça
- Alzheimer’s Association. (2026). 2026 Alzheimer’s disease facts and figures. Alzheimer's & Dementia, 22(4), e71345. doi: 10.1002/alz.71345
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Association.
- Beijer, S., Houben, M., IJsselsteijn, W., & Brankaert, R. (2025, April). Mano: Designing for Tactile Experiences in Advanced Dementia Care. In Proceedings of the 2025 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems içinde (s. 1-13). doi: 10.1145/3706598.3713938
- Braak, H., & Braak, E. (1991). Neuropathological stageing of Alzheimer-related changes. Acta neuropathologica, 82(4), 239-259. doi: 10.1007/BF00308809
- Brawley, E. C. (2004). Gardens of memories. Alzheimer's Care Today, 5(2), 154-164.
- Cerejeira, J., Lagarto, L., & Mukaetova-Ladinska, E. B. (2012). Behavioral and psychological symptoms of dementia. Frontiers in neurology, 3, 73. doi: 10.3389/fneur.2012.00073
- Cutler, L. J., & Kane, R. A. (2009). Post-occupancy evaluation of a transformed nursing home: The first four Green House® settings. Journal of Housing for the Elderly, 23(4), 304-334. doi: 10.1080/02763890903327010
- D'Andrea, F., Tischler, V., & Dening, T. (2020). The development of a multi‐sensory intervention for people with dementia living in care homes: Other innovative programs and practices. Alzheimer's & Dementia, 16. doi: 10.1002/alz.043522
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
İç Mimarlık , Mimari Tasarım, Mimarlık (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
31 Ağustos 2026
Gönderilme Tarihi
11 Şubat 2026
Kabul Tarihi
17 Temmuz 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 11 Sayı: 2
APA
Kiziltas Mutlu, F. Z., & Kafescioglu, F. G. (2026). Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak “Duyusallık Matrisi”. Mimarlık ve Yaşam, 11(2), 385-416. https://doi.org/10.26835/my.1883559
AMA
1.Kiziltas Mutlu FZ, Kafescioglu FG. Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak “Duyusallık Matrisi”. MY. 2026;11(2):385-416. doi:10.26835/my.1883559
Chicago
Kiziltas Mutlu, Fatma Zeynep, ve Figen Gül Kafescioglu. 2026. “Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak ‘Duyusallık Matrisi’”. Mimarlık ve Yaşam 11 (2): 385-416. https://doi.org/10.26835/my.1883559.
EndNote
Kiziltas Mutlu FZ, Kafescioglu FG (01 Ağustos 2026) Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak “Duyusallık Matrisi”. Mimarlık ve Yaşam 11 2 385–416.
IEEE
[1]F. Z. Kiziltas Mutlu ve F. G. Kafescioglu, “Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak ‘Duyusallık Matrisi’”, MY, c. 11, sy 2, ss. 385–416, Ağu. 2026, doi: 10.26835/my.1883559.
ISNAD
Kiziltas Mutlu, Fatma Zeynep - Kafescioglu, Figen Gül. “Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak ‘Duyusallık Matrisi’”. Mimarlık ve Yaşam 11/2 (01 Ağustos 2026): 385-416. https://doi.org/10.26835/my.1883559.
JAMA
1.Kiziltas Mutlu FZ, Kafescioglu FG. Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak “Duyusallık Matrisi”. MY. 2026;11:385–416.
MLA
Kiziltas Mutlu, Fatma Zeynep, ve Figen Gül Kafescioglu. “Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak ‘Duyusallık Matrisi’”. Mimarlık ve Yaşam, c. 11, sy 2, Ağustos 2026, ss. 385-16, doi:10.26835/my.1883559.
Vancouver
1.Fatma Zeynep Kiziltas Mutlu, Figen Gül Kafescioglu. Demans Dostu Yaşam Ortamlarında Bir Değerlendirme Aracı Olarak “Duyusallık Matrisi”. MY. 01 Ağustos 2026;11(2):385-416. doi:10.26835/my.1883559