Mimari Özellikleri ve Değişimleriyle Geçmişten Günümüze Zonguldak Memleket Hastanesi

Öz

Memleket hastaneleri, Osmanlı Dönemi’nden Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanan süreçte hizmet veren, faaliyet gösterdikleri yerin kaynakları ve yöneticileri eliyle inşa veya idare edilmeleri sebebiyle isimlerinde ‘’yerel’’ olma anlamını barındıran hastanelerdir. Osmanlı'nın son yıllarında faaliyet gösterdiği bilinen bu hastaneleri, o dönem dönüşmeye başlayan sağlık politikalarının bir uzantısı olarak görmek mümkündür. Sağlık alanındaki modernleşme adımları ve izlenen sağlık politikaları, Geç Osmanlı Dönemi’nde batıya ait gelişme ve uygulamaların takip edilmeye başlanması ekseninde şekillenmiştir. Bu adımlar çerçevesinde süreç içerisinde sivil hastaneler kurulmaya başlanmıştır.İlk kurulan sivil hastaneler çoğunlukla gureba hastanesiyken, ilerleyen yıllarda yerel insiyatif eliyle olmak üzere memleket hastanesi adıyla da inşa edildikleri görülür. Cumhuriyet’in kuruluşu sonrası, özellikle Dr. Refik Saydam’ın Sağlık Bakanı olarak görev yaptığı dönemde, koruyucu sağlık hizmeti sağlanmasının bakanlığın temel görevi olarak görülmesi, hastane yapıları ve sağlık hizmetlerine yaklaşımda yenilikçi politikalar izlenmesinin temel nedeni olmuştur. Bu doğrultuda sağlık politikalarında modernleşme adımları, hastaneler bağlamında Erken Cumhuriyet Dönemi’nde de devam etmiş; memleket hastanelerinin sayılarının artırılmasının yanında yeni numune hastaneleri açılmıştır.Bu çerçevede çalışmada, Cumhuriyet’in ilk yıllarında izlenmeye başlanan bu politikalar ekseninde yeni inşa edilen ya da Osmanlı Dönemi’nden Cumhuriyet sonrasına uzanan memleket hastanelerinin tarihçelerine ve mimari özelliklerine dair genel bir değerlendirme yapılması amaçlanmaktadır. Çalışmada ele alınan Zonguldak Memleket Hastanesi, Cumhuriyet’in kuruluşu sürecinde inşa edilerek açılan ilk yüksek donanımlı hastanelerden biri olmasının yanında günümüze uzanan süreçte işlevini koruyarak varlığını sürdürmüştür. Günümüzde Zonguldak Atatürk Devlet Hastanesi bünyesinde bulunan yapı, Zonguldak Devlet Hastanesi adı altında hizmet vermektedir. Çalışma kapsamında ‘’memleket hastaneleri’’ne dair de genel bir çerçeve oluşturabilme adına, dönemin başka memleket hastanelerinin de ele alınan konu başlıkları ekseninde Zonguldak Memleket Hastanesi’yle bütüncül olarak incelenmesi yöntemi izlenmiştir. Bu bağlamda Zonguldak Memleket Hastanesi; tarihsel süreç, mimari özellikler, geçirdiği müdahaleler ve işlevsellik durumu ekseninde mercek altına alınmakta olup çalışma sonucunda memleket hastanelerinin tarihsel ve mimari gelişimine dair yeni bilgi ve bakış açıları oluşturulmasına katkı sağlanması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Erken Cumhuriyet Dönemi
• Sağlık
• Hastane
• Memleket Hastanesi
• Zonguldak Memleket Hastanesi

Zonguldak Memleket Hospital from the Past to the Present: Its Architectural Characteristics and Changes

Öz

"Memleket hospitals" are hospitals that operated from the Ottoman period through the early years of the Republic. The term reflects their local character, as they were established or administered through local resources and by local authorities in the places where they operated. These hospitals, which operated during the final years of the Ottoman Empire, can be regarded as an extension of the transformation in health policies taking place during this period. Modernization efforts in the healthcare sector and health policies during the Late Ottoman Period were shaped by the adoption of Western developments and practices. Within this context, civilian hospitals began to be established. While the first civilian hospitals were mostly established as "gureba hospitals" (hospitals for the poor), in subsequent years, "memleket hospitals" were also established through local initiatives. Following the establishment of the Republic, particularly during the tenure of Dr. Refik Saydam as Minister of Health, the recognition of preventive healthcare as the ministry’s primary responsibility led to the adoption of innovative policies concerning hospital buildings and healthcare services. In this regard, modernization efforts in healthcare continued during the Early Republican Period, particularly in the field of hospital development. In addition to increasing the number of memleket hospitals, new numune hospitals were also established. Within this framework, the study aims to provide a general assessment of the history and architectural characteristics of memleket hospitals, including both newly constructed hospitals and those that continued from the Ottoman period into the Republican era, in the context of the policies implemented during the early years of the Republic. The Zonguldak Memleket Hospital, examined in this study, is one of the first well-equipped hospitals constructed and opened during the establishment of the Republic and has continued to function to the present day. Today, the building is part of Zonguldak Atatürk State Hospital and continues to serve as Zonguldak State Hospital. In order to establish a general framework for understanding memleket hospitals, the study also examines other memleket hospitals of the period alongside the Zonguldak Memleket Hospital with respect to the topics addressed in the study. In this context, the Zonguldak Memleket Hospital is examined in terms of its historical development, architectural characteristics, interventions, and current functionality. The study aims to contribute to a better understanding of the historical and architectural development of memleket hospitals by providing new information and perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Early Republican Period
• Healthcare
• Hospital
• Memleket Hospital
• Zonguldak Memleket Hospital

Kaynakça

1. Aktemur, A. M. & Arslan, M. (2010). I. Ulusal Mimarlık Akımı ve İstanbul-Karaköy'deki Örnekleri. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (16), 1-32. https://izlik.org/JA58RE24AM
2. Altay, S. (2015). Atatürk Dönemi Sağlık Politikalarının Halka Yansımasında Öncü Kurumlar: Numune Hastaneleri (1924-1938). (Tez No: 395966) (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi/ Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=irI1CyqjI28Tv9ueDnzagA&no=GlZpIIPwyFbQEeStw5e7hw
3. Atasoy, S. (2022). Türkiye’deki Geç Dönem Osmanlı Hastane Binaları (1827-1923). (Tez No: 744416) (Doktora Tezi). Pamukkale Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=qZCJr19Padu7CAChiAIt7g
4. Aydın, E. (2004). 19. Yüzyılda Osmanlı Sağlık Teşkilatlanması. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 15(15), 185-207. doi:10.1501/OTAM_0000000511
5. Bilici, S. (2023). Bursa Memleket Hastanesi ve Emin Barın'a Ait Bilinmeyen Bir Kitabe. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 160-174. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sobild/issue/79120/1290103
6. Cansever, İ.H. & Gökkaya, D. (2023). Numune Hastanelerinden Şehir Hastanelerine: Türkiye’de Hastanelerin Dünü, Bugünü ve Yarını. Balıkesir Sağlık Bilimleri Dergisi, 12(2), 425-436. doi:10.53424/balikesirsbd.1070010
7. Cemal, A. (2011). Türkiye’nin Sıhhî-i İctimâi Coğrafyası Zonguldak Sancağı. Cemal Güven (Yay. Haz.). Konya: Aybil. (İlk baskı 1922)
8. Çelik, E. (2022). II.Abdülhamid Dönemi Sağlık Politikaları. (Tez No: 795428) (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi/Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=G_oJ1rKE4SgJUkomyAKpR4ZwcwZs0CcGZaVOYnjMEdii853cbf3hWhtIae9QcdNN

9. Çetin Aslan, E. & Türkmen, İ. (2021). Türk Sağlık Politikalarındaki Değişimlerin Hastane Popülasyon Yoğunluğuna Etkisi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 24(4), 681-698. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2159303
10. Evşile, M. (2018). Cumhuriyet Dönemi’nde Sağlık Hizmetleri (1923-1950). Kesit Akademisi Dergisi, 4(13), 1-19. https://izlik.org/JA98KS64FZ
11. Kara, M. (2012). Cumhuriyet Dönemi’nde Ereğli Kömür Havzası (1920-1940). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(1), 111-137. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deusosbil/issue/4627/63115
12. Kayış, Y. (2020). 1930’lu Yılların İlk Yarısında Zonguldak’ı Ziyaret Eden Gezi Muhabirlerinin İzlenimleri. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 6(1), 123-162. doi:10.30517/cihannuma.768809.
13. Kocabıyık, Ö. (2006). Nahit Sırrı Örik’in Romanlarında ve Hikâyelerinde Yapı ve Tema. (Tez No: 189886) (Yüksek Lisans Tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=QVqtunA0dlB9D1xLSeWfCg&no=8Vn7pd3rbZW3v5ocQ2j8yg
14. Kökcü, A.T. (2014). Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi Sağlık Politikaları. Türkiye Klinikleri Journal of Medical Ethics-Law and History, 22(3), 98-105. https://www.turkiyeklinikleri.com/article/en-turkiyede-cumhuriyet-donemi-saglikpolitikalari-69732.html
15. Öztürk, O. (2024). Memleket Hastanelerinden Şehir Hastanelerine. Toplum ve Hekim, 39(2), 123-134. https://www.belgelik.dr.tr/ToplumHekim/kayit_goster.php?Id=3187
16. Saltuklu, Z. (2019). Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Ankara, Ağrı, Kayseri, Isparta ve Kastamonu İllerinde Yaşayan Batıl İnançlar Üzerine Felsefi Bir Değerlendirme. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1),141-157. doi:10.31463/aicusbed.542424
17. Sarısaman, S. (2021). Afyonkarahisar Gureba / Memleket Hastanesi. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 13(6),1879-1899. doi:10.9737/hist.2021.1064
18. Şener, M., Kishalı, E. & Afşeören, F. (2020). Mimarlık Mirasını Koru(ya)mama Sorunsalı: Konya Numune Hastanesi ve Eski-Yeni Karşılaşması. Mimarlık, 413, 74-78. http://www.mo.org.tr/mimarlikDergisiDocs/pdf/MIMARLIK413.pdf#page=80
19. Tekir, S. (2019). Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’de Bulaşıcı Hastalıklarla Mücadele (1923-1930). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 65, 407-430. https://izlik.org/JA95NU39BT
20. Yazıcı Metin, N. (2020). Salgının Mimarisi: Osmanlı’da Frengi ve Gurebâ Hastaneleri (Kastamonu vilayeti örneği). MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2(22), 252-270. https://dergipark.org.tr/tr/pub/msgsusbd/issue/69526/1107282
21. Yıldırım, G., Yılmaz, S. & Aburşu, F. (2020). 19. Yüzyılın Sonlarında Sağlık Alanında Modernleşmeye Bir Örnek: Sivas Gureba Hastanesi Projesi. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi. 16(32), 781-796. https://ctad.hacettepe.edu.tr/16_32/14.pdf
22. İnternet Kaynakları
23. URL-1: https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/zonguldak/kulturenvanteri/zonguldak-devlet-hastanesi#:~:text=Table_title:%20Zonguldak%20Devlet%20Hastanesi%20%2D%20Zonguldak%20Table_content:,Parsel%20%7C%20Zonguldak%20Devlet%20Hastanesi:%20469%20%7C Erişim tarihi: 08/04/2025, 20.30.
24. URL-2: https://kulturenvanteri.com/yer/kayseri-memleket-hastanesi/ Erişim tarihi: 22/07/2026, 16.30.
25. URL-3: https://www.gencgazete.net/1983-yilinda-yikilan-tarihi-inegol-memleket-hastanesi-maziden-bir-kare Erişim tarihi: 22/07/2026, 19.00.
26. URL-4: https://www.alternatifgazetesi.com/kirklareli-memleket-hastanesi-1922 Erişim tarihi: 27/05/2025, 21.00.
27. URL-5:https://www.orduolay.com/haber/19770870/ordunun-unutulmaz-mekanlari Erişim tarihi: 27/05/2025, 22.00.
28. URL-6: https://kulturenvanteri.com/yer/manisa-devlet-hastanesi-a-blok-binasi/ Erişim tarihi: 22/07/2026, 16.30.
29. URL-7:https://www.facebook.com/zonguldaknostalji/posts/memleket-hastanesi-site-devlet-hastanesi-1923yokluk-%C3%B6l%C3%BCm-kal%C4%B1m-sava%C5%9F%C4%B1n%C4%B1n-i%C3%A7inde-/1814370015380416/ Erişim tarihi: 10/06/2025, 14.30.
30. URL-8:https://www.halkinsesi.com.tr/memleket-hastanesi Erişim tarihi: 10/06/2025, 14.30.
31. URL-9: https://zonguldakataturkdh.saglik.gov.tr/?_Dil=1 Erişim tarihi: 10/06/2025, 14.30.
32. URL-10: https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/cografi/41.45077644632966/31.778356432914737 Erişim tarihi: 15/05/2025, 20.30.
33. URL-11: https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1937/tan_1937_eylul_/tan_1937_eylul_22_.pdf Erişim tarihi: 15/05/2025, 22.00.
34. URL-12:pusulagazetesi.com.tr/eskiden-memleket-hastanesi-denirdi-simdi Erişim tarihi: 13/07/2025, 21.30.