Marmara Bölgesi Endüstri Tarihinin Endüstri Mirası Üzerinden Okunması

Öz

Endüstriyel mirasın belgelenmesi, geleneksel üretimden endüstrileşmeye kadar üretim tarihinin toplumsal, teknolojik ve mekânsal etkilerini görünür kılarak, sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik koşulların zaman içindeki değişim sürecinin incelenmesini sağlamaktadır. Siyasi, coğrafi-stratejik konumu ve ulaşım olanakları ile Marmara Bölgesi, ev sahipliği yaptığı uygarlıklara-toplumlara üretim ve endüstri alanında öncü olmuş, önemli üretim tesislerini barındırmıştır. Korunması gerekli kültür varlığı olarak tescilli mekânsal verilerin 14. yüzyıla dayandığı Marmara Bölgesi’nin üretim geçmişi bu çalışmanın sınırlarını oluşturmaktadır. Marmara Bölgesi; tekstil, demir-çelik, enerji, zeytinyağı-sabun, ayçiçeği, tekel üretimi gibi birçok sektörde dünya çapında ödül almış ürünleri ile sadece Türkiye’nin değil dünya sanayisinin gelişimine ışık tutan önemli bir endüstri mirası potansiyeline ev sahipliği yapmaktadır. Bölgede, günümüz idari sınıflandırmasında İstanbul, Tekirdağ, Kocaeli, Sakarya, Yalova, Çanakkale, Balıkesir, Bursa ve Edirne gibi iller kendi hammadde kaynaklarının sanayi öncüleridir. Bu çalışmada, Marmara Bölgesi'nde günümüze kadar ulaşmış ve kültürel envanterde kayıtlı olan üretim tesisleri/ alanları belirlenmiştir. Bu tesislerin/ alanların mekânsal ve üretimsel ilişkilerini ortaya çıkarmak için coğrafi bilgi sistemleri (CBS) kullanılarak çekirdek yoğunluk analizi ve veri analizleri yapılmıştır. Çalışma, CBS’ye işlenen tescilli endüstri mirası envanteri yardımıyla Marmara Bölgesi’nde üretimin hammadde, hafıza ve aktarım potansiyeli yoluyla gelişim/ dönüşüm sürecine dair tespit ve değerlendirmeler yapmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Endüstri Mirası
• Üretim Tarihi
• Sektörel Üretim Faaliyeti
• Marmara Bölgesi
• Mekansal Analiz

Etik Beyan

Yapılan çalışmada araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur, Etik Kurul izni gerekmemiştir.

Teşekkür

İlgili yayın, Gebze Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü’nde hazırlanan “Marmara Bölgesi’nin Endüstri Mirası Potansiyeli ve Bölge İllerinde Endüstriyel Miras Rotaları Önerileri” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir. İlgili doktora tezi Marmara Belediyeler Birliği tarafından desteklenmiştir. Yazarlar maddi desteği için Marmara Belediyeler Birliği’ne ve analizlerin CBS’ye aktarılmasındaki desteği için GTÜ Yer ve Deniz Bilimleri Enstitüsü Dr. Öğr. Üyesi Meltem ÇELEN’e, Arş. Gör. Mustafacan SAYGI’ya teşekkürlerini sunarlar.

Reading The Production History of The Marmara Region Through Industrial Heritage Data

Öz

The documentation of industrial heritage makes visible the social and spatial impacts of the history of production -from traditional manufacturing to industrialization- and thus enables the study of production history as an active process in the formation of social culture. Due to its political, geographical and strategic location, as well as its transportation opportunities, the Marmara Region with its major production facilities over time has played a pioneering role in production and industry for the civilizations and societies it has hosted. The production history of the Marmara Region, where spatial data registered as cultural assets dated back to the 14th century defines the boundaries of this study. The Marmara Region, with its award-winning products in numerous sectors such as textile, iron and steel, energy, olive oil and soap, sunflower and tobacco production sectors, host to a significant industrial heritage potential that lead not only Türkiye’s industry but also the world industry. The provinces such as İstanbul, Tekirdağ, Kocaeli, Sakarya, Yalova, Çanakkale, Balıkesir, Bursa and Edirne, in Marmara Region’s administrative classification, are the industrial pioneers of their own raw material resources. In this study, production facilities/areas in the Marmara Region that have survived to the present day and are registered in the cultural inventory are identified. Kernel density analysis and data analyses of these facilities/areas are carried out using geographic information systems (GIS) to reveal the spatial and production connection. This study aims to identify and evaluate the development/transformation process of production in the Marmara Region through its raw material, memory and transfer potential, using registered industrial heritage inventory processed into GIS.

Anahtar Kelimeler

• Industrial Heritage
• Production History
• Sectoral Production Activity
• Marmara Region
• Spatial Analyses

Kaynakça

1. Albrecht, H. (2012). What does the Industrial Revolution signify? James Douet (Ed.), Industrial Heritage Re-Tooled: The TICCIH Guide to Industrial Heritage Conservation içinde (s. 64–78). London: Routledge.
2. Aşkın, B. E. (2020). Sanayileşme Sürecince Feshane-i Amire, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
3. Ayan, E. (2016). Osmanlı Döneminde Kocaeli Sanayiinin Tarihi Gelişimi ve Osmanlı’da Sanayileşme Çabaları. İnsan&İnsan, 9, 5-35.
4. Bamyacı, A. O. & Özdemir, A. (2013). Smintheion Çevresi Kırsal Mimari Araştırmaları. A.Coşkun Özgünel (Ed.), Apollon Smintheus’un İzinde Smintheion (s.157-170). İstanbul: Ege.
5. Batur, A. & Batur, S. (1970). Sanayi, Sanayi Toplumu ve Sanayi Yapısının Evrimi Üzerine Bazı Düşünceler. Mimarlık, 6, 26–41.
6. Batur, A. & Batur, S. (1981). İstanbul'da 19. Yüzyıl Sanayi Yapılarından Fabrika-i Hümayunlar. I.Uluslararası Türk-İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi, 14-18 Eylül 1981 (s.331-341) İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi.
7. Bostan, İ. (2011). Tersâne-i Amire. TDV İslâm Ansiklopedisi Cilt 40, (s.513-516). https://islamansiklopedisi.org.tr/tersane-i-amire Erişim Tarihi: 21/04/2026.
8. Bozdemir, M. (2011). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Endüstriyel Mirasımız. İstanbul: Ekonomik ve Sosyal Tarih.

9. Bülbül, A. H. (2024). İstanbul’da Osmanlı Dönemi Endüstri Yapıları. İstanbul: Ekonomik ve Sosyal Tarih.
10. Cambridge Dictionary. (t.y.). Industrial Revolution. Cambridge Dictionary içinde. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/industrial-revolution Erişim tarihi: 17/04/2026.
11. Ceylan, O. (2003). Top Döküm Binaları (Tophane-i Amire) ve Onarımları. Tasarım Kuram, 2(3), 43-56.
12. Clark, E. C. (1974). Osmanlı Sanayi Devrimi. Y. Cezar (Çev.). Belgelerle Türk Tarihi, 82-84, 16-24. (İlk baskı 1973).
13. Coğrafi Bilgi Sistemleri Uygulama Rehberlik Kılavuzu. (2021). T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü. https://www.akillisehirler.gov.tr/wp-content/uploads/KapasiteGelistirme/Uygulama_Pdf/cografi_bilgi_sistemleri_uygulama_rehberlik_klavuzu.pdf?utm_source=chatgpt.com
14. Çakar Kılıç, Ö. (2022). Bir Rüzgar Öyküsü: Balıkesir’in Ahşap Yel Değirmenleri. Mehmet Bayyiğit, Mehmet Özkan, Ahmet Ali Çanakcı, Asem Hamdy Ahmed Abdelghany, Mustafa Polat & Lütfü Cengiz (Ed.). Geçmişten Günümüze Balıkesir’in Kültürel Mirası Cilt 3, (s.207-227). Konya: Palet.
15. Doğruyol, A. (2011). Osmanlı’dan Cumhuriyete Sanayileşme Çabaları, İstanbul: Akis.
16. Dölen, E. (2015). Osmanlı Döneminde Kocaeli’ndeki Sanayi Kuruluşları. Uluslararası Gazi Akça Koca ve Kocaeli Tarihi Sempozyum Bildirileri (s.665-687). Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi.
17. Falconer, K. (2006). The Industrial Heritage in Britain The First Fifty Years, La revue pour l’histoire du CNRS, 14, 1-14.
18. Gölen, Z. (2015). İstanbul Baruthaneleri. Coşkun Yılmaz (Ed.), Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Cilt 9, (s.314-321). İstanbul: İSAM, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
19. Güdek, B. (2023). Endüstriyel Dönüşüm ve Endüstri 5.0. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(4), 1129–1142. Hudson K. (2015). Industrial Archeology: An Introduction, Londra: Routledge.
20. ICOMOS & TICCIH (2011). Endüstriyel Miras Alanları, Yapıları, Bölgeleri ve Peyzajlarının Korunmasına İlişkin Dublin İlkeleri https://ticcih.org/about/about-ticcih/dublin-principles/
21. İstanbul Ticaret Odası. (2012). Osmanlı Ticaret ve Sanayi Albümü. İstanbul: Ekonomik ve Sosyal Tarih.
22. Karaaslan, B. (2017). XIX. Yüzyılın Ortalarında Osmanlı Devleti’nde Sanayileşme Gayretleri. (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Keçiş, M. (2015) Bizans Döneminde İstanbul’un Kent Yönetimi. Coşkun Yılmaz (Ed.), Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Cilt:3 (s.18-37). İstanbul: İSAM, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş.
24. Kılıç, R. (2023). Sanayi Devrimlerinin Serüveni: Endüstri 1.0’dan Endüstri 5.0’a. Takvim-i Vekayi Dergisi, 2, 276-291.
25. Köksal, G. (2005). İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri (Yayımlanmamış Doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
26. Köksal, G. (2012). Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi. Asu Aksoy & Deniz Ünsal (Ed.), Kültürel Miras Yönetimi (s:145-164). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
27. Kuban, N. & Pretelli, M. (2021). Industrial Heritage Assessment and Guidelines For The Architectural Conservation of Hydroelectric Plants. International Journal of Architectural Heritage, 15(10), 1526-1546.
28. Liu, F., Zhao, Q. & Yang, Y. (2018). An Approach to Assess The Value of Industrial Heritage Based on Dempster–Shafer Theory. Journal of Cultural Heritage, 32, 210-220.
29. 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu. (1983, 23 Temmuz). T.C. Resmî Gazete, 18113. Mevzuat Bilgi Sistemi – 2863 Sayılı Kanun
30. Oral Aydın, E. Ö. (2004). Bursa’daki İpek Fabrikaları ve İpekçilikle İlgili Endüstri Mirasının Korunması. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
31. Oral Aydın, E. Ö. (2010). Türkiye’nin Endüstri Mirası Potansiyeli ve Turizme Kazandırılması. Turizm ve Mimarlık Sempozyumu 3 Bildirileri, 25-27 Kasım 2010 (s.169-175). Antalya.
32. Oral Aydın, E. Ö. (2013). Korumanın Yeni Dinamikleri. Yelda Olcay Uçkan (Ed.), Restorasyon ve Koruma İlkeleri (s.170-187). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
33. Oral Aydın, E. Ö. (2016). Osmanlı Devleti’nin Kocaeli’ndeki Sanayi Mirası: Hereke ve İzmit (Çuhane) Fabrika-i Hümayunları. Haluk Selvi, Bilal Çelik & Ali Yeşildal (Ed.), Uluslararası Karamürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu Bildiri Kitabı (s.733- 746). Kocaeli: Kocaeli Kültür.
34. Oral Aydın, E. Ö., Tepe, E. & Balcan, C. (2022). Identification of Determinants During The Registration Process of Industrial Heritage Using a Regression Analysis. Journal of Cultural Heritage, 58, 23-32.
35. Ökçün, G., (1970). Osmanlı Sanayii 1913,1915 Yılları Sanayi İstatistiki. Tarihi İstatistikler Dizisi Cilt:4. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü.
36. Özdemir, N. (2016). İmparatorluktan Cumhuriyete Türkiye’de Elektriğin Tarihsel Gelişimi (1850-1938). Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 2(3), 17-32.
37. Özer, B. Y. (2020). XII. Yüzyıl Bizans Anadolu’sunda Kentsel Ekonomi: Temel Dinamikler ve Pergamon Örneği. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 12, 277-298.
38. Pamuk, Ş. (2014). Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası.
39. Rix, M. (1955). Industrial Archaeology. The Amateur Historian, 2(8), 225-229.
40. Quataert, D. (1999). Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü. İletişim.
41. Seyitdanlıoğlu, M. (2009). Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii (1839-1876). Tarih Araştırmaları Dergisi, 28(46), 53-69.
42. Sezen, T. (2017) Osmanlı Yer Adları. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
43. Smith, P. (2012). Choosing What to Preserve. James Douet (Ed.), Industrial Heritage Re-Tooled: The TICCIH Guide to Industrial Heritage Conservation, (s.212-228), London:Routledge.
44. Takaoğlu, T. (2016). Çanakkale Kültürel Mirasında Yel Değirmenleri. İstanbul: Ege.
45. TICCIH. (2003) Nizhny Tagil Tüzüğü. https://ticcih.org/about/charter/
46. TICCIH. (2012) Taipei Deklerasyonu, 2012. https://ticcih.org/about/charter/taipei-declaration-for-asian-industrial-heritage/
47. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Üretim Güncel Türkçe Sözlük içinde. https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 13/05/2026.
48. Ulutaş, S. (2015). Sanayileşme Sürecinde Geleneksel Osmanlı Üretim Sektörü: Tarsus Örneği (1839-1856). Milli Folklor Dergisi, 27(105), 58-70.
49. Yumuşak, İ. G. (2018). Türkiye’de Sanayileşme. Nadir Suğur & Veysel Bozkurt (Ed.), Endüstri Sosyolojisi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
50. İnternet Kaynakları
51. URL-1: https://www.erih.net Erişim Tarihi: 14/05/2026, 12.00.
52. URL-2: https://mthmm.csb.gov.tr/bolgemiz-85694 Erişim Tarihi: 14/05/2026, 12.00.
53. URL-3: https://www.erih.net/how-it-started Erişim Tarihi: 14/05/2026, 12.00.