Comic Routines of the “Traditional” and the Text in Turkish Theatre

Öz

This study examines the relationship between Turkish theatre and text by questioning conventional historiographical frameworks that classify certain models as “traditional” and define them as anonymous, improvised, and fundamentally textless in opposition to authored, written, and dramatic literature. It argues that such classifications and binaries obscure the oral and literary features through which textuality operates in Turkish theatre. Focusing on Karagöz, orta oyunu, meddah, and village plays (köy seyirlik), it examines a corpus of published plays, manuscript scenarios, and documented performance scripts, and drawing on the concept of lazzi in Commedia dell’Arte as an analytical point of reference rather than a genealogical model, it aims to illustrate comic routines, formulaic dialogues, stock characters, and scenario structures that function as core text-building materials. It also demonstrates how routine-based compositional units circulate across performance modals and contexts through repetition, adaptation, and reconfiguration, enabling continuity and variation. Ultimately, it proposes a re-evaluation of authorship, improvisation, and text-making in Turkish theatre in accordance with its own methods of composing texts and devising performance.

Anahtar Kelimeler

• Traditional theatre
• lazzi
• comic routine
• Karagöz
• Orta oyunu

“Geleneksel”in Rutinleri ve Türk Tiyatrosunda Metin

Öz

Bu çalışma, Türk tiyatrosu ile metin arasındaki ilişkiyi, belirli modelleri “geleneksel” olarak sınıflandıran ve bunları yazarlı, yazılı ve dramatik edebiyata karşıt biçimde anonim, doğaçlamaya dayalı ve temelde metinsiz olarak tanımlayan alışılagelmiş tarihyazımı çerçevelerini sorgulayarak incelemektedir. Bu tür sınıflandırma ve ikiliklerin, Türk tiyatrosunda metinselliğin sözlü ve edebî özellikleri görünmez kıldığı ileri sürülmektedir. Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunlarına odaklanan çalışma; matbu oyunlar, elyazması senaryolar ve kayda alınmış temsil metinlerinden oluşan bir külliyatı incelemektedir. Commedia dell’Arte’deki lazzi kavramını köken bağlantısı sunan bir model olarak değil, analitik bir referans noktası olarak ele alarak, komik rutinlerin, kalıplaşmış diyalogların, tiplerin ve senaryo yapılarının metin oluşturmada temel bileşenler olarak nasıl işlediğini göstermeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, rutin temelli bu bileşenlerin tekrar, uyarlama ve yeniden yapılandırma yoluyla farklı performans bileşenleri ve bağlamları arasında dolaşıma girerek hem sürekliliği hem de çeşitliliği mümkün kıldığı ortaya konulmaktadır. Sonuç olarak makale, Türk tiyatrosunda yazarlık, doğaçlama ve metin oluşturma kavramlarının, metin kurma ve performans üretme süreçleri doğrultusunda yeniden değerlendirilmesini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Geleneksel tiyatro
• lazzi
• komik rutin
• Karagöz
• Ortaoyunu

Kaynakça

1. Aksel, Malik. İstanbul’un Ortası. Elif Matbaası, 1977.
2. And, Metin. Magic in Istanbul. Mickey Hades International, 1978.
3. ———. “The Turkish Folk Theatre.” Asian Folklore Studies 38, no. 2 (1979): 155–76.
4. ———. Geleneksel Türk Tiyatrosu. İnkılap, 1985.
5. Bearman, Peri. A History of the Encyclopaedia of Islam. Lockwood Press, 2018.
6. Bombaci, Alessio. “On Ancient Turkish Dramatic Performances.” Aspects of Altaic Civilization, Proceedings of the fifth meeting of the Permanent International Altaistic Conference, no. 23 (1963): 87–117.
7. Burke, Peter. Popular Culture in Early Modern Europe. Harper & Row Publishers, 1978.
8. Carlson, Marvin and Nazlı M. Ümit, eds. Letaif-i Hayal, Turkish Traditional Theatre: Karagöz Puppet Plays. Martin E. Segal Theater Center, 2019.

9. Değirmenci, Tülün. “Osmanlı Görsel Kültüründe Meddahlar ve Meddah Kitapları.” Paper presented at the workshop Storytellers in Ottoman Society, Department of Turkish Language and Literature, Samsun University, 6 December 2025.
10. Ekler, Alpay. “Geleneksel Türk Tiyatrosunda Dil ve Konuşma Üslûbu.” In Dümbüllü İsmail Efendi ve Dünden Geleceğe Geleneksel Türk Tiyatrosu, edited by Süleyman Şenel. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2008.
11. Editörden. “Dramatik Köylü Oyunları- Erkek Oyunları.” Tiyatro Araştırmaları Dergisi, no. 12 (1995): 149–156.
12. Elçin, Şükrü. Anadolu Köy Orta Oyunları. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1964.
13. Fellows, Charles. A Journal Written during an Excursion in Asia Minor. John Murray, 1838.
14. Fitzpatrick, Tim. The Relationship of Oral and Literate Performance Processes in the Commedia Dell’Arte. Edwin Mellen Press, 1995.
15. Gerçek, Selim Nüzhet. İstanbul’dan Ben de Geçtim, edited by Ali Birinci and İsmail Kara. Kitabevi, 1997.
16. Gordon, Mel. Lazzi: The Comic Routines of the Commedia dell’Arte. Theatre Library Association, 1981.
17. Hayalî Memduh Bey. Karagöz Perdesi Külliyatı: Çifte Sihirbazlar. Gayret Kütüphanesi, 1922.
18. ———. Karagöz Perdesi Külliyatı: Karagöz’ün Mirasyediliği. Gayret Kütüphanesi, 1922.
19. Henke, Robert. Performance and Literature in the Commedia Dell’Arte. Cambridge University Press, 2002.
20. Horovitz, Josef. Spuren griechischer Mimen im Orient. Mayer & Müller, 1905.
21. İhsan Rahim, publisher. Şarkılı ve Kantolu Karagöz Kitabı. İstanbul: Hürriyet Matbaası, 1325 [1909].
22. Karadağ, Nurhan. Köy Seyirlik Oyunları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1978.
23. Keklik, Murat. Üsküplü İshak Çelebi Divanı. PhD diss., Kyrgyz-Turkish Manas University, 2014.
24. Kudret, Cevdet. Ortaoyunu. YKY, 2007.
25. Kúnos, Ignácz. Das Türkische Volksschauspiel: Orta Ojnu. R. Haupt, 1908.
26. Manok, Yervant Baret. Doğu ile Batı Arasında San Lazzaro Sahnesi: Ermeni Mıkhitarist Manastırı ve İlk Türkçe Oyunları. BGST, 2013.
27. Nutku, Özdemir. Meddahlık ve Meddah Hikayeleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1997.
28. Olcaytu, Nazım Öney. Truvalı Karagöz, unpublished Karagöz play, 2025.
29. Pettitt, Thomas. “When the Golden Bough Breaks: Folk Drama and the Theatre Historian.” Nordic Journal of English Studies 4, no. 2 (2005): 1–40.
30. Radloff, Wilhelm and Ignácz Kúnos. Proben: Der Volkslitteratur der türkischen Stämme VIII. St Petersburg, 1899.
31. Reich, Hermann. Der Mimus. Weidmann, 1903.
32. Ritter, Hellmut. Karagös: Türkische Schattenspiele, Zweite Folge. Deutsche Morgenländische Gesellschaft, 1941.
33. ———. Karagös: Türkische Schattenspiele, Dritte Folge. Deutsche Morgenländische Gesellschaft, 1953.
34. Sevilen, Muhittin. Karagöz. Milli Eğitim, 1969.
35. Süleyman Kazmaz, Köy Tiyatrosu. CHP Halkevleri, 1950.
36. Tecer, Ahmet Kutsi. Köylü Temsilleri. Çığır Mecmuası, 1940.
37. ———. “Ortaoyunu Tiyatrodur.” Türk Tiyatrosu 24, no. 277 (1954): 7–9.
38. ———. “Taklit ve Oyun.” Istanbul, no.7 (1955), 12–17.
39. ———. “Mukallid-Mudhikler” İstanbul, no. 3/7 (1956), 16–19.
40. Tanboğa, Tuncay, Çeşme (Karagöz play) https://www.youtube.com/watch?v=-VZnZu_4p18 (24.02.2025)
41. Tillis, Steve. The Challenge of World Theatre History. Palgrave Macmillan, 2020.
42. Ümit, Nazlı M. “Theories of Origin Reconsidered: Narratives of Migration and Central Asia in Turkish Theatre Historiography.” Paper presented at the IFTR World Congress, Faculty of Dramatic Arts, University of Arts, Belgrade, 2018.
43. ———. Türk Tiyatrosu Tarihyazımı ve Avrupalı Şarkiyatçılar. Libra, 2020.
44. ———. “Bir Hikayenin Ortaoyununa Dönüşüm Örneği: Zorlu Kadı’nın Yenidünya Sahnesine Yolculuğu.” In Ressam Muazzez’den Ortaoyunları, edited by Nazlı M. Ümit ve Nazım Öney Olcaytu. Karagöz Derneği, 2021.
45. ———. “Temaşanın Komedya ile İmtihanı: Ahmet Necip Efendi’nin Hayal Oyunları.” Folklor Araştırmaları Dergisi 6, no. 3 (2023): 1310–1327.
46. ———. “In Search of Lost Performances: The Challenges of Reconstructing a Nineteenth Century Karagöz Play.” In Researching Popular Entertainment, edited by Kim Baston and Jason Price. Routledge, 2025.