“Lafzdan Zîrâ ki Ma‘nâdır Garaz”: Eski Türk Edebiyatında Lafız, Mana ve Niyet

Yıl 2026, Sayı: 10 , 179 - 198 , 22.04.2026

Abdullah Tahir Özdemir

https://doi.org/10.64957/nesir.1934943

https://izlik.org/JA38FM56GN

Öz

Eski Türk edebiyatı, barındırdığı çoklu anlamların bizzat metnin kendisinde mi mevcut olduğu (anlam/meaning), yoksa yorumlama sürecinde mi metne eklendiği (anlamlandırma/signification) konusundaki belirsizlik nedeniyle modern teorinin sınırlarını zorlamaktadır. Bu makale söz konusu belirsizliğe, Müslüman ve Hristiyan teolojilerindeki kutsal metinleri yorumlama pratikleri (te’vil/alegori), tasavvuftaki ilham anlayışı ve Osmanlı şairlerinin şiirlerinde yer alan ve “lafız” ile “mana” arasındaki ilişkiye dair olan düşünceler üzerinden somut bir çözüm bulmaya çalışmaktadır. Osmanlı şairleri şiirlerinde bu konuya dair görünüşte birbiriyle çelişen iki görüş dillendirmiştir. Bunlardan ilkine göre lafız sınırlı, mana ise sonsuzdur. İkincisine göre ise kelimelerdeki çokluğun ardında tekil bir anlam mevcuttur. Tasavvuftaki tecelli kavramının etkisiyle şekillenmiş olan bu iki görüş zıt gibi görünmelerine rağmen aslında birbirini dışlamamaktadır. Zira Osmanlı şairlerine göre kalbe doğan tekil anlam şair tarafından ifade edildikten sonra okuyucu tarafından alımlanmakta ve bu süreçte çoğul anlamlar tecelli etmektedir. Ancak, bu çoğul anlamlar da metne okuyucu tarafından sonradan dayatılmış olmayıp şairin gönlüne tecelli eden ilk tekil anlamın bir parçasıdır. Sonuç olarak bu çalışma, modern teorinin okura atfettiği ve anlamlandırma olarak adlandırdığı bu çoğul anlamların eski Türk edebiyatı söz konusu olduğunda metne sonradan dayatılmadığını, aksine şiirin tekil, meşru ve kastedilen anlamının (şairin niyetinin) bir parçası sayıldığını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla bu makale, tasavvufun ontolojik yaklaşımının Osmanlı şiirinde anlama dair epistemolojik bir genişlemeyi ve farklı bir “anlam rejimi”ni doğurduğunu savunmaktadır. Bu anlam rejimi, modern edebiyat teorisine meydan okuyan tarihî bir alternatif anlam modelidir.

Anahtar Kelimeler

Eski Türk edebiyatı , scriptum lafız , voluntas mana , anlamlandırma , niyet

Teşekkür

Bu çalışmada, Nesir: Edebiyat Araştırmaları Dergisi’nin “Yapay Zekâ Kullanımı Politikası”nda belirtilen kabul edilebilir sınırlar içinde sınırlı ölçüde yapay zekâ destekli araçlar kullanılmış; tüm içerik nihai hâliyle yazar(lar) tarafından gözden geçirilip onaylanmıştır.

“Since in the Word, the Meaning is the Aim”: Word, Meaning, and Intention in Ottoman Poetry

https://izlik.org/JA38FM56GN

Öz

Ottoman poetry pushes the boundaries of modern theory because there is confusion about whether its multiple meanings are inherent in the text itself, i.e., meaning, or added during the process of interpretation, i.e., signification. In this study, I try to resolve this confusion by evaluating the practices of interpretation of sacred texts in Islamic and Christian theologies (ta’wil, allegory), the understanding of inspiration in Sufism, and the thoughts of Ottoman poets in their poems regarding the relationship between “word/scriptum” (lafz) and “meaning/voluntas” (ma‘nâ). I show that Ottoman poets presented two seemingly contradictory views. The first suggests that the word is limited while meaning is infinite. The second emphasizes that the meaning behind the plurality of words is singular. As products of the Sufi concept of manifestation (tajalli), these two views are not mutually exclusive. Ottoman poets believed that as the singular meaning in the heart was expressed, multiple meanings manifested from it one by one during reading. However, these multiple meanings are also not imposed subsequently on the text by the reader but are part of the first singular meaning manifested to the heart of the poet. In conclusion, this study demonstrates that these multiple meanings, which modern theory attributes to the reader, were not considered an imposed part of any text, but rather a part of the poem’s singular, legitimate, and intended meaning (the poet’s intention) in Ottoman poetry. Consequently, I argue that the ontological approach of Sufism brought about an epistemological expansion of meaning in Ottoman poetry, and a different “meaning regime”: a historical alternative model of meaning that challenges modern literary theory.

Anahtar Kelimeler

Ottoman poetry , scriptum , word , voluntas , meaning , signification , intention

Teşekkür

In this study, artificial intelligence-supported tools were used to a limited extent within the acceptable boundaries defined in Nesir: Journal of Literary Studies’ Artificial Intelligence Use Policy; all content has been reviewed and approved in its final form by the author(s).

Kaynakça

• Açıl, Berat. Klasik Türk Edebiyatında Alegori. Küre Yayınları, 2018.
• ———. “The Proof of God’s Eloquence in the Poetics of Şeyh Gâlib (d. 1213 AH/ 1799 CE).” Arabic, Persian, and Turkic Poetics Towards a Post-Eurocentric Literary Theory içinde, editörler Hany Rashwan, Rebecca Ruth Gould, and Nasrin Askari. Oxford University Press, 2024.
• Ahmed, Shahab. What Is Islam? The Importance of Being Islamic. Princeton University Press, 2016.
• Aktaş, Osman ve Mahmut Samar. “Fıkıh Usulü ve Arap Dilinde Hakikat ve Mecazın Bir Lafızda Birleştirilmesi Meselesi.” Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi, no. 7 (Mart 2022): 151–74.
• Aquinas, Thomas. The Summa Theologica, Volume I. Çeviren English Dominican Fathers. Encyclopaedia Britannica, 1923.
• ———. On the Power of God (Quaestiones Disputatatae de Potentia Dei), Second Book (Questions IV-VI). Çeviren English Dominican Fathers. Burns, Oates & Washbourne, Ltd., 1952.
• Aydın, Abdullah. “Hanyalı Nûrî Osmân ve Dîvânı.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2009.
• Aydın, Bilal. “Arap Dilinde Seslerin Mânâya Delâleti (Kur’ân-ı Kerim’deki Cennet ve Cehennem Lafızları Örneği).” Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi, 2019.
• Bolay, M. Naci. “Delâlet.” TDV İslam Ansiklopedisi içinde, c. 9, 119. Türkiye Diyanet Vakfı, 1994.
• Cesur, Süleyman. “Arap Dili ve Belagatinde Lafız ve Mana İlişkisine Dair Bir İnceleme.” Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 25 (Haziran 2024): 171–203.
• Compagnon, Antoine. Literature, Theory, and Common Sense. Princeton University Press, 2004.
• Çavuş, Mehmet Fatih. “15. Yüzyıl Klasik Türk Şiirinin Poetikası.” Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi, 2019.
• Demirel, H. Gamze. “18. Yüzyıl Şairlerinden Belîğ Mehmed Emîn Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Tahlil) (2 Cilt)”. Doktora tezi, Fırat Üniversitesi, 2005.
• Demirli, Ekrem. “Kuşeyrî’den İbnü’l-Arabî’ye İşârî Yorumculuk Hakkında Bir Değerlendirme: İşarî Yorumdan Tahkîke Doğru Kur’ân-ı Kerim Yorumculuğunun Gelişimi.” Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 40 (2013): 121–42.
• Deniz, Abdülbaki. “Kutsal Metinlerde Hermenötik Yaklaşım ile Te’vil Olgusu.” Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no 28 (Haziran 2022): 5–28.
• Doğan, Muhammet Nur. “Klasik Edebiyatımızda Sanat ve Şiir Felsefesi (Poetika).” Eski Şiirin Bahçesinde içinde, 100–25. Ötüken Neşriyat, 2002.
• ———. “Lafız–Mana İlişkisi Bağlamında Klasik Türk Şiirinin Poetikası.” Mazmundan Poetikaya içinde, editörler M. Esat Harmancı, Muhammet Kuzubaş, Mehmet Özdemir ve Gülçin Tanrıbuyurdu, 161–84. İKSAD, 2020.
• Erkal, Abdülkadir. Divan Şiiri Poetikası (17. yy). Altınordu Yayınları, 2018.
• Holbrook, Victoria Rowe. Aşkın Okunmaz Kıyıları: Türk Modernitesi ve Mistik Romans. Çeviren Erol Köroğlu ve Engin Kılıç. İletişim Yayınları, 2018.
• İlhan, Enes. “Necâtî Bey Dîvânı: Metin-Bağlamlı Dizin-İşlevsel Sözlük.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2023.
• İzmirli, Betül. “Beyân Etme–Gizleme Paradoksu Açısından Sûfî Tefsîr (Yorum) Geleneğine Genel Bir Bakış.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24, no. 3 (Aralık 2020): 1355–73.
• Kaya, Bayram Ali. “Necâtî Bey’in Şiir Anlayışı.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, no. 27 (2012): 143–218.
• Kılıç, Mahmud Erol. Sufi ve Şiir: Osmanlı Tasavvuf Şiirinin Poetikası. Sufi Kitap, 2017.
• Kıyçak, Özgür ve Orhan Kaplan. “Divan Şiirinin Leylâ ve Mecnûn’u: Lafız ve Mana.” International Journal of Language Academy 2, no. 1 (Bahar 2014): 73–91.
• Mengi, Mine. “Divan Şairinin Görünmez Seslenicisi Hâtif.” Osmanlı Araştırmaları, no. 25 (2005): 187–201.
• Nâbî. Nâbî Dîvânı I, hazırlayan Ali Fuat Bilkan. Akçağ Yayınları, 2020.
• ———. Nâbî Dîvânı II, hazırlayan Ali Fuat Bilkan. Akçağ Yayınları, 2020.
• Nef‘î. Nef‘î Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, hazırlayan Metin Akkuş. 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206118/nefi-divani.html.
• Okumuş, Mesut. “Kur’an Yorumunda Çokanlamlı Lafızlara Yaklaşımlar.” Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 2, no. 3 (2003): 27–62.
• Ömer Fuâdî. Bülbüliyye, hazırlayan İlyas Yazar. Paradigma Akademi Yayınları, 2023.
• Öztoprak, Nihat. “Rûhî’nin Şiir Anlayışı.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 12 (2005): 101–36.
• Öztürk, Mustafa. “Geleneksel Te’vil Çeşitlemelerinin Epistemik Değeri.” Bilimname 2, no. 2 (2003): 179–97.
• Said, Edward. The World, the Text, and the Critic. Harvard University Press, 1983.
• Selçuk, Engin. “Hasmi Divanı (İnceleme-Metin).” Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi, 2007.
• Şeyh Gâlib, Dîvân, hazırlayan Naci Okcu. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2023.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi. 19’uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Çağlayan Kitabevi, 1988.
• Tarakçı, Muhammet. “Origen ve Alegorik Kitab-ı Mukaddes Yorumu.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19, no. 1 (2010): 183–213.
• Uludağ, Süleyman. “Hâtif.” TDV İslam Ansiklopedisi içinde, c. 16, 467. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
• ———. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Kabalcı Yayıncılık, 2016.
• Yakut, Emrullah ve Mehmet Halit Ayar. “Hint Üslubu Şairlerinin Lafız ve Manaya Bakışı.” 3. Uluslararası Sosyal Bilimler Sempozyumu, Tam Metin Kitabı, Filoloji içinde, editör Serdar Yavuz. 9–24. Asos Yayınları, 2017.