1879 Usul-ı Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu ve Temyiz Mahkemesi Kararları Kapsamında Osmanlı Hukukunda Tercüman

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 157 - 173, 29.06.2025

Abdussamed Atasoy

Öz

Bir dildeki ifadeleri başka bir dile aktarma fiiline tercüme, bu fiili gerçekleştiren kişiye ise tercüman denir. Çalışmamızda 1879 tarihli ceza usul kanunu ve temyiz mahkemesi kararları kapsamında Osmanlı hukukunda tercüman konusu incelenmiştir. Hukukta tercüman; yargılama başta olmak üzere birçok alanda ihtiyaç duyulan bir mahkeme görevlisidir. İlk İslam devletlerinden beri var olan bu mahkeme görevlisi, Osmanlı Devleti’nde de önemli bir konum teşkil etmiştir. Zimmi olan Osmanlı Devleti vatandaşları ve müste’men adı verilen yabancı devlet vatandaşlarının sayısının artması, tercümanın önemini de artırmıştır. Tanzimat döneminde Nizamiye mahkemelerinin kurulması ile beraber tercümanın etkinliği de artmıştır. Mecelle-i Ahkam-ı Adliye’de tercüman ile alakalı doğrudan iki maddeye yer verilmesi de mahkemelerde tercümanın önemini göstermektedir. 1879 Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu’nda da doğrudan tercümana ilişkin iki madde yer almaktadır. İlgili maddelerde; hangi durumlarda tercüman tayininin zorunlu olduğu ve tayin edilecek tercümanda bulunması gereken nitelikler detaylı olarak yer almıştır. Kanunda yer alan ilkelere riayet edilmemesi durumunda verilecek olan hükmün bozulması kararı da adaletin temini bakımından tercümanın önemini göstermektedir. Osmanlı ceza mahkemesi temyiz kararlarında da tercümanda bulunması gereken niteliklere riayet edilmemesi ve tercümanlık yapamayacak kişilerin tercüman olarak tayin edilmesi sebebiyle hükmün bozulmasına yönelik çok sayıda örnek bulunmaktadır. Osmanlı ceza mahkemesi temyiz kararlarına ilişkin olarak 1327-1330 seneleri, yani yaklaşık dört yıllık bir süreçteki kayıtlar taranmış ve tercümana ilişkin kararlar incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Hukuku , Tercüman , 1879 Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu , Osmanlı temyiz mahkemesi kararları , Mahkeme görevlileri

Interpreter in Ottoman Law Within The Scope of the 1979 Criminal Procedure Law And the Decisions of the Court of Appeal

Öz

The act of transferring expressions from one language to another is called translation, and the person who performs this act is called an interpreter. In our study, the issue of interpreters in Ottoman law was examined within the scope of the criminal procedure law dated 1879 and the decisions of the court of appeal. Interpreter in law; he is a court officer needed in many areas, especially in judication. This court official, who has existed since the first Islamic states, also had an important position in the Ottoman Empire. The increase in the number of Ottoman State citizens who were zimmi and foreign citizens called müste’men also increased the importance of the interpreter. With the establishment of Nizamiye courts during the Tanzimat period, the effectiveness of the interpreter increased. The fact that the Mecelle (Ottoman code of civil law) contains two articles directly related to the interpreter shows the importance of the interpreter in the courts. There are two clause directly related to interpreters in the 1879 Criminal Procedure Law. In the relevant clause; In which cases it is mandatory to appoint a interpreters and the qualifications that interpreter to be appointed should have are detailed. The decision to overturn the verdict in case of non-compliance with the principles in the law also shows the importance of the interpreter in ensuring justice. There are many examples of Ottoman criminal court appeal decisions where the verdict was overturned because the qualifications required for an interpreter were not respected and people who were not capable of translating were appointed as interpreters.

Anahtar Kelimeler

Ottoman law , Interpreter , 1979 Criminal Procedure Law , Ottoman court of appeal decisions , Court officials.

Kaynakça

• Abdülhak Mithat. Usûl-i Cezaiye. İkram Matbaası, Dersaadet, 1326.
• Ali Haydar, Hocaeminefendizade. Dürerü’l Hükkam Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. haz. Raşit Gündoğdu-Osman Erdem, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2017.
• Atar, Fahreddin. İslam Adliye Teşkilatı (Ortaya Çıkışı ve İşleyişi). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1991.
• Atar, Fahreddin. İslam Yargılama Hukukunun Esasları. İFAV, İstanbul, 2019.
• Avcı, Mustafa. Türk Hukuk Tarihi. Adalet Yayınevi, Ankara, 2023.
• Aydın, Akif. Türk Hukuk Tarihi. Beta, İstanbul, 2019.
• Balcı, Sezai. Osmanlı Devleti’nde Tercümanlık ve Bab-ı Ali Tercüme Odası. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
• Bilgin, Aydın. “Divan-ı Hümayun Tercümanları ve Osmanlı Kültür ve Diplomasisindeki Yerleri.” Osmanlı Araştırmaları, C. 29, S. 29, 2007, s. 41-86.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu. Bilmen Yayınevi, İstanbul, 1991. Boynukalın, Ertuğrul. “Yemin”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 43, İstanbul, 2013, s. 417-420.
• Bozkurt, Nebi. “Tercüman”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 40, İstanbul, 2011, s. 489-490.
• Cin, Halil – Akyılmaz, Gül. Türk Hukuk Tarihi. Sayram, Konya, 2013.
• Çiçek, Kemal. “Osmanlı Adliye Teşkilatında Mahkeme Tercümanları.” Tarih ve Toplum, C. 5, S. 30, 1996, s. 47-58. Çiçek, Kemal. “Osmanlı Devleti’nde Yabancı Konsolosluk Tercümanları.” Tarih ve Toplum, C. 25, S. 146, 1996, s. 17-23.
• Damad, Abdurrahman b. Muhammed b. Süleyman Şeyhizade (Damad). Mecmau’l-Enhur fi Şerhi Mülteka’l-Ebhur. Darul İhyaüt Teraisil Arabi, tarih yok.
• Demirtaş, Rıdvan Abdurrahman. “İhtiyacât-ı Hâzıraya Muvafık ve Kaide-i Terakki ve Tekamüle Mutabık Bir Temyiz Kararları Dergisi Çıkarmak: Mecmua-i Mukarrerât-ı Temyiziye” Adalet Dergisi, S. 71, 2023, s. 451-472.
• Düstur, 1. Tertib, C. 4.
• Ekinci, Ekrem Buğra. Osmanlı Mahkemeleri. Arı Sanat, İstanbul, 2004.
• Gökcen, Ahmet. “1296 (1879) Tarihli Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiye Kanun-ı Muvakkatı.” Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 4, S. 1-2, 1994, s. 203-288.
• Güçlü, Yaşar. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye. Seçkin Yayınevi, Ankara, 2019. Hacı Reşid Paşa. Ruhu’l-Mecelle (Kitabu’l Buyu’un Şerhi). Daru’l-Hilafeti’l-Aliyye, 1326. Hafız Mehmed Ziyaeddin (Kale-i Sultaniyeli Türkzâde). Mecelle-i Ahkam-ı Adliye Şerhi. Kasbar Matbaası, Dersaadet, 1312.
• Halebi, İbrahim b. Muhammed b. İbrahim el-Halebi el-Hanefi. Mülteka’l-Ebhur (Mecmau’l-Enhur Şerhiyle. Tahkik: Halil İmran Mansur, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1419/1998. Halil Cemaleddin ve Hırand Asador. Ecanibin Memâlik-i Osmaniye’de Haiz Oldukları İmtiyâzât-ı Adliye. Hukuk Matbaası, Dersaadet, 1331.
• Hüseyin Avni – Abdullah Faik – Ahmet Mithat – Ahmet Necati. Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiye Kanunu Şerhi (Yorgaki Efendi’nin 1326-1327 Senelerinde İkinci Sınıfta Zabt Olunan Takrir-i Âlileridir). Hürriyet Matbaası, Dersaadet, 1326.
• İbn Ferhun, Burhaneddin. Tebsıratü’l-Hükkâm. Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1406/1986.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Cemaleddin Muhammed b. Mükerrem b. Ali el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. Dâru Sâdır, Beyrut, 1414. İbnu’l-Hikmet Ahmed Cemal. Yeni Nazariyat-ı Kanun-ı Ceza. Matbaa-i Hayriye, İstanbul, 1327-1329.
• İnan, Kenan. “Osmanlı Döneminde Yabancı Elçilik ve Konsolosluklarda Görevli Tercümanların Statüleri.” Tarih ve Toplum, C. 26, S. 154, 1996, s. 4-10.
• Kırımlı Abdussettar Efendi. Teşrihü’l-Kavaidi’l-Külliye. Mahmud Bey Matbaası, Dersaadet, 1297.
• Konan, Belkıs. Osmanlı Devleti’nde Yabancıların Kapitülasyonlar Kapsamında Hukukî Durumu. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
• Köse, Üzeyir. “Tercümanlık ve İslam Muhâkeme Hukukundaki Rolü.” Rize İlahiyat Dergisi, S. 25, 2023, s. 45-59.
• Mecmua-i Mukarrerât-ı Temyiziye: Ceza Kısmı 1327. Selanik Matbaası, İstanbul, 1330. Mecmua-i Mukarrerât-ı Temyiziye: Ceza Kısmı 1328. Matbaa-i Âmire, İstanbul, 1331.
• Orhonlu, Cengiz. “Tercüman”, Milli Eğitim Bakanlığı. C. 1, S. 12, 1993, s. 175-181.
• Polatcı, Türkan. Osmanlı Devleti’nde Sefaret Tercümanları. Ondokuzmayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
• Serahsî, Ebu Bekr Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. Daru’l-Maruf, Beyrut, 1414/1993. Şakiroğlu, Mahmut H. “Tercüman”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 40, İstanbul, 2011, s. 490-492.
• Tezcan, Esma Sena. Türk Ceza Yargılama Usûlünde İlk Kanun: 1879 Tarihli Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiye Kanun-ı Muvakkati ve Mahkemelerin Görev ve Yetkisi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Turinay, Faruk Yasin. “1879 Tarihli Ceza Muhâkemesi Kanunu (Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiye Kanun-u Muvakkatı) Üzerine Bir İnceleme”. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 11, S. 1, 2021, s. 169-228
• Ünal Özkorkut, Nevin. “Kapitülasyonların Osmanlı Devleti’nin Yargı Yetkisine Getirdiği Kısıtlamalar”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 53, S. 2, 2004, s. 83-94.
• Vizâretü’l-Evkaf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, el-Mevsûatü’l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye. Kuveyt, 1404-1427.
• Yorgaki ve Talat. Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiye Kanunu Şerhi. İstanbul, 1301-1302.
• Yorgaki. Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiye Kanunu Şerhi. naşir: Mehmet Tahir ve Ahmet Talat, Matbaa-i Hukukiye, Dersaadet, 1327.
• Ziya. Şerhli Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiyye. Dersaadet, 1300.