Osmanlı Mahkemelerinde Elçilik ve Konsolosluk Tercümanlarının Fonksiyonu

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 398 - 435, 29.06.2025

Müberra Korkmaz

Öz

Mahkemede tercümandan yararlanma hakkı, günümüzde olduğu gibi İslam ve Osmanlı hukukunda da muhakeme hukukuna dair güvencelerden biri olarak benimsenmiş ve kapitülasyonlarda yabancılara tanınan imtiyazlardan birini teşkil etmiştir. Fakat devletin zayıflaması, siyasi ve ekonomik şartların zorlamasıyla, kapitülasyonların Osmanlı için egemenlik yetkisini kısıtlayıcı bir unsura dönüşmesi, yabancılara tanınan bu hakkın da amacı ve kapsamını aşar nitelikte kullanılmaya çalışılarak suistimal edilmesine yol açmıştır. Tanzimat Dönemi’nde gerçekleştirilen yargı reformları, Osmanlı Devleti tarafından bu aşırılıkları bertaraf etmede bir dayanak olarak öne sürülmüştür. Ancak yabancı devlet temsilcileri, kapitülasyon metinlerindeki ifadelerin belirsizliğinden faydalanarak yorum yoluyla, bu hakkı kendi tebaalarını korumak ve siyasi çıkarları temin amacıyla kapsamı ve fonksiyonunu aşar şekilde kullanmaya çalışmıştır. Bu çalışma kapitülasyon metinleri ile Osmanlı ve İngiliz arşiv belgelerinin ışığında, söz konusu imtiyazın hukuki niteliğine, elçilik ve konsolosluk tercümanlarına atfedilen fonksiyonun taraflarca nasıl değerlendirildiğine ve uygulamaya ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tercüman , Kapitülasyon , Hukuki Statü , Osmanlı Muhakeme Hukuku , Osmanlı Diplomasisi

The Function of Embassy and Consulate Interpreters in Ottoman Courts

Öz

The right to use an interpreter in court was adopted as one of the guarantees of procedural law in Islamic and Ottoman law, as it is today, and constituted one of the privileges granted to foreigners in capitulations. However, the weakening of the state and the forced political and economic conditions, and the transformation of the capitulations into a restrictive element of the Ottoman sovereignty, led to the abuse of this right granted to foreigners by trying to use it in a way that exceeded its purpose and scope. The judicial reforms carried out during the Tanzimat Period were put forward by the Ottoman State as a basis for eliminating these excesses. However, foreign state representatives tried to use this right beyond its scope and function by taking advantage of the ambiguity of the expressions in the capitulation texts and through interpretation, in order to protect their own subjects and ensure political interests. This study aims to shed light on the legal nature of the privilege in question, how the function attributed to embassy and consulate translators was evaluated by the parties, and its implementation in the light of capitulation texts and Ottoman and British archive documents.

Anahtar Kelimeler

Interpreter , Capitulation , Legal Status , Ottoman Procedural Law , Ottoman Diplomacy

Kaynakça

• Ali Haydar Efendi. Şerhu Mecelleti’l Ahkâm C. IV. Çev. Raşit Gündoğdu / Osman Erdem, Gül Neşriyat, İstanbul, 2006.
• Altuğ, Yılmaz. Yabancıların Hukuki Durumu. İsmail AKGÜN Matbaası, İstanbul, 1963.
• Altuğ, Yılmaz. Yabancıların Arazi İktibası Meselesi. 3. Baskı, İstanbul Üniversitesi Yayınları, No.1424, İstanbul, 1969.
• Akay, Tolga. “Osmanlı Devleti’nde Marka Hukukunun Gelişimi.” TBB Dergisi, S. 126, 2016, s. 363-392.
• Akyılmaz, S. Gül. “Cumhuriyet Öncesi Dönemde Yabancıların Taşınmaz Edinimiyle İlgili Düzenlemelerin Gerekçeleri, Kapsamları ve Uygulamaların İncelenmesi: Hukuk Tarihi Yönünden Değerlendirme.” Türkiye’de Tarihsel Gelişim Süreci İçinde Yabancıların Taşınmaz Edinimlerinin Analizi, TÜBİTAK, Türkiye’de Taşınmaz Edinimi ve Etkilerinin Değerlendirilmesi Projesi, s. 33-73.
• Akyılmaz, Gül. Siyasi Tarih. Güncellenmiş ve Genişletilmiş 3. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2022.
• Atasoy, Abdussamed. “1879 Usûl-i Muhâkemât-ı Cezaiye Kanunu ve Temyiz Mahkemesi Kararları Kapsamında Osmanlı Hukukunda Tercüman.” Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 8, S. 1, 2025, s. 157- 173.
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Adil Yargılanma İlkesi Işığında Hukuk Devleti ve Yargı Reformu. TÜSİAD, Aralık 2003.
• Aydın, Mehmet Akif. “Mahkeme.” TDVİA, C. 27, Ankara, 2003, s. 341-344.
• Bağış, Ali İhsan. Osmanlı Ticaretinde Gayrimüslimler, Kapitülasyonlar - Beratlı Tüccarlar - Avrupa ve Hayriye Tüccarları (1750-1839). Turhan Kitabevi, Ankara, 1983.
• Balcı, Sezai. Babıâli Tercüme Odası. 1. Baskı, Libra Yayınları, İstanbul, Aralık 2013.
• Baskıcı, Murat. “Lozan Barış Anlaşmasının Ekonomik ve Mali Hükümleri.” Yaşayan Lozan, Ed. Çağrı Erhan, T.C. Turizm ve Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2003.
• Boogert, Maurits H. Van den. Kapitülasyonlar ve Osmanlı Hukuk Sistemi, 18. Yüzyılda Kadılar, Konsoloslar ve Beratlılar. Çev. Ali Coşkun Tuncer, 1. Basım, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, Ocak 2014.
• Bozkurt, Gülnihal. Azınlık İmtiyazları - Kapitülasyonlardan Tek Hukuk Sistemine Geçiş. Atatürk Kültür, Dil, Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1998.
• Bozkurt, Gülnihal. Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi - Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne Resepsiyon Süreci (1839-139). 3. Baskı, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2020.
• Bozkurt, Nebi. “Tercüman.” TDVİA, C. 40, İstanbul, 2011, s. 489-490.
• Collas, Bernard Camille. 1864’te Türkiye, Tanzimat Sonrası Düzenlemeler ve Kapitülasyonların Tam Metni. Çev. Teoman Tunçdoğan, Bileşim Yayınları, İstanbul, Ekim 2005.
• Çiçek, Kemal. “Osmanlı Devleti’nde Yabancı Konsolosluk Tercümanları.” Kıbrıs'tan Kafkasya'ya Osmanlı Dünyasında Siyaset, Adalet ve Raiyyet, Ed. Kemal Çiçek - Abdullah Saydam, Derya Kitabevi, Trabzon, 1998, s. 172-183.
• Demiryürek, Mehmet. “İngiltere Tercümanları ve 1758 Tercüman Reformu.” Belleten, C. LXXX, S. 288, Ağustos 2016, Ankara, s.439-482.
• Develioğlu, Ferit. Osmanlıca - Türkçe Ansiklopedik Lûgat. 31. Baskı, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara, 2015.
• Ekinci, Ekrem Buğra. Osmanlı Mahkemeleri (Tanzimat ve Sonrası). Gözden Geçirilmiş 2. Baskı, Arı Sanat Yayınları, İstanbul, 2017.
• Gayretli, Mehmet. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Kanunlaştırma Çalışmaları. 1. Baskı, Nizamiye Akademi, İstanbul, 2015.
• Gökbilgin, M. Tayyip. “Konsolos.” İslam Ansiklopedisi, C. 6, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1977, s. 836-841.
• Halil Cemaleddin / Hrand Asador. Ecanibin Memaliki-i Osmaniyede Haiz Oldukları İmtiyazat-ı Adliye. Hukuk Matbaası, Dersaadet, 1331.
• Hertslet, Edward. Treaties and Tariffs Regulating The Trade Between Great Britain and Foreign Nations. Harrison and Sons, London, 1875.
• İlhan, Cengiz. Günümüz Türkçe’siyle Mecelle (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye). 2. Tıpkı Basım, Yetkin Yayınları, Ankara, 2014.
• İnan, Kenan. “Osmanlı Döneminde Yabancı Elçilik ve Konsolosluklarda Görevli Tercümanlarının Statüleri.” Tarih ve Toplum, C. 26, S. 154, Ekim 1996, s. 196-201.
• İnceoğlu, Sibel. Adil Yargılanma Hakkı Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi – 4. Avrupa Konseyi, Nisan 2018. İpşirli, Mehmet. “Elçi.” TDVİA, C. 11, 1995, s. 3-15.
• Karakoç, İrem. “Osmanlı Hukuku’nda Elçilik Tercümanlığından Yabancı Devlet Mahmîliği ve Vatandaşlığına: Hukukun Araçlaştırılmasının Örnekleri.” Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 7, S. 1, 2024, s. 128-150.
• Karal Akgün, Seçil - Kulu, M. Mustafa. “İngiltere Devlet Arşiv Belgeleri Işığında 19. Yüzyıl Sonunda İstanbul’da İngiltere Büyükelçiliğinde Dragomanlar.” XV. Türk Tarih Kongresi, IV. Cilt, III. Kısım, 11-15 Ağustos 2006, s. 1857- 1870.
• Kaşıkara, M. Serhat. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Çerçevesinde Âdil Yargılanma Hakkı ve Türkiye. Adalet Yayınevi, Ankara, 2009.
• Kılıç, Ali Şahin. “Tercümandan Faydalanma Hakkı Çerçevesinde Sanığın Seçtiği Dilde Savunma Yapması Üzerine Bir Değerlendirme.” AÜHFD, S. 65, 2016, s. 2101-2131.
• Kocabaşoğlu, Uygur. Majestelerinin Konsolosları, İngiliz Belgeleriyle Osmanlı İmparatorluğu’ndaki İngiliz Konsoloslukları (1580-1900). 1. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2004.
• Konan, Belkıs. “Osmanlı Devleti’nde Protégé (Koruma) Sistemi.” AÜHFD, C. 58, S. 1, 2009, s. 169-188.
• Konan, Belkıs. Osmanlı Devleti’nde Yabancıların Hukuki Statüsü. Irmak Yayıncılık, Ankara, 2010.
• Konan, Belkıs. “1915 Tarihli ‘Memalik-i Osmaniyede Bulunan Ecnebilerin Hukuk ve Vezaifi Hakkında Kanun-ı Muvakkat’a Göre Yabancıların Osmanlı Devletinde Hukuki Durumunun Değerlendirilmesi.” I. Türk Hukuk Tarihi Kongresi, Ed. Fethi Gedikli, 21-22 Aralık 2012, 1. Baskı, XII Levha Yayınları, İstanbul, 2014, s. 225-245.
• Konan, Belkıs. “İstimlak Kanunu Öncesi ve Sonrasında Yabancıların Osmanlı Devleti’nde Taşınmaz Mal Mülkiyeti Edinme Hakkı.” Osmanlı Coğrafyası Kültürel Arşiv Mirasının Yönetimi ve Tapu Arşivlerinin Rolü Uluslararası Kongresi, Kasım 2012, Bildiriler C.1, 2013, s. 139-148.
• Köse, Üzeyir. “Tercümanlık ve İslam Muhakeme Hukukundaki Rolü.” Rize İlahiyat Dergisi, S. 25, 2023, s. 45-59.
• Kurdakul, Necdet. Osmanlı Devleti’nde Ticaret Antlaşmaları ve Kapitülasyonlar. 1. Baskı, Döner Neşriyat, İstanbul, 1981.
• Kütükoğlu, Mübahat. “Ahidnâme.” TDVİA, C. 1, 1988, s. 536-540.
• Lewis, Bernard. Babil’den Dragomanlara. 1. Basım, Kapı Yayınları, İstanbul, Ocak 2008.
• Mehdî Fraşerli. Osmanlı Devleti’nde Kapitülasyonların Uygulanışı (İmtiyâzât-ı Ecnebiyyenin Tatbîkât-ı Hâzırası). Yay. Haz. Fahrettin Tızlak, Fakülte Kitabevi, Isparta, 2008.
• Meriç, M. Cemil. Hukuku Düvel, II. Kitap: Devletler Arasında Münasebat Devlet Reisleri, Hariciye Vekilleri, Elçiler, Konsoloslar. Ankara Hukuk Fakültesi Neşriyatı, İstanbul, 1934.
• Okiç, M. Tayyip. “Hadiste Tercüman.” AÜİFD, C. 14, 1966, s. 27-52.
• Orhonlu, Cengiz. “Tercüman.” İslam Ansiklopedisi, C. 12/I, 2. Baskı, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1979.
• Ökçün, A. Gündüz. “Kapitülasyonlar Hakkında Bab-ı Âli’nin Sefaretlere Gönderdiği 7 Temmuz 1867 Tarihli Muhtıra.” AÜSBFD, C. 22, S. 3, 1967, s. 139-151.
• Örsten Esirgen, Seda. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türk Hukukunda Kanunlaştırma Hareketleri.” Adalet Dergisi (Türk Hukuk Tarihi Özel Sayısı), S. 62-63, 2019, s. 429-480.
• Ryan, Andrew. Sonuncu Dragoman. Çev. Berilgen Cenkçiler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2015.
• Savaş, Ali İbrahim. “Konsolos.” TDVİA, C. 26, 2002, s. 178-180.
• Tezcan, Durmuş. “Tercümandan Yararlanma Hakkı.” AÜSBFD, C. 52, S. 1, 1997, s. 693-700.
• Ünal Özkorkut, Nevin. “Kapitülasyonların Osmanlı Devleti’nin Yargı Yetkisine Getirdiği Kısıtlamalar.” AÜHFD, C. 53, S. 2, 2004, s. 83-94.
• Yazar, Hakan. “Osmanlı İmparatorluğu’nda İngiliz Konsoloslar, Tercümanlar ve Tüccarlar: Hukuki Statüleri Üzerine Bir İnceleme, 1700-1750.” Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılında Prof. Dr. Zeki ARIKAN’ın Anısına Tarih Tasarımları, Ed. Prof. Dr. Mehmet Demiryürek / Dr. Fatma Akın / Hakan Yazar, 1. Baskı, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul, 2023.