Uluslararası Ceza Hukukunda Kültür Varlıklarının Korunması

Öz

Bu çalışma, kültür varlıklarının silahlı çatışmalar ve işgal süreçlerinde uğradığı sistematik saldırıların, uluslararası ceza hukuku bağlamında nasıl ele alındığını incelemektedir. Çalışmada, öncelikle kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uluslararası sözleşmeler ve insancıl hukuk kuralları tarihsel gelişimiyle birlikte ele alınmakta, ardından Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Uluslararası Ceza Mahkemesi kararları ışığında bireysel ceza sorumluluğu tartışılmaktadır. Savaş suçları, insanlığa karşı suçlar ile tartışmalı bir husus olan kültürel soykırım kavramı ekseninde değerlendirmeler yapılmaktadır. Ayrıca, evrensel yargılama yetkisinin kültür varlıklarına yönelik suçlara uygulanabilirliği analiz edilmekte ve mevcut hukuki çerçevenin yetersizlikleri ortaya konularak öneriler sunulmaktadır. Çalışma, uluslararası ceza hukukunun kültür varlıklarının korunmasındaki rolünü eleştirel bir perspektifle değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültür varlıkları
• Uluslararası Ceza Mahkemesi
• Savaş suçu
• İnsanlığa karşı suç
• Soykırım suçu.

Protection of Cultural Property in International Criminal Law

Öz

This article examines how systematic attacks against cultural property during armed conflicts and occupations are addressed within the framework of international criminal law. It first outlines the historical development of relevant international conventions and humanitarian law norms governing the protection of cultural heritage. The article then analyses individual criminal responsibility in light of key jurisprudence from the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) and the International Criminal Court (ICC). War crimes, crimes against humanity, and—more controversially—the concept of cultural genocide are evaluated. The article also explores the applicability of universal jurisdiction to crimes targeting cultural property and identifies deficiencies in the current legal framework. Ultimately, the study aims to critically assess the existing role of international criminal law in safeguarding cultural property and to offer proposals for strengthening this protection.

Anahtar Kelimeler

• Cultural property
• International Criminal Court War crime
• Crime against humanity
• Genocide.

Kaynakça

1. Aksar, Yusuf. Implementing International Humanitarian Law From The Ad Hoc Tribunals to a Permanent International Criminal Court. Routledge Publishing, Londra, 2004.
2. Ambos, Kai. “General Principles of Criminal Law in the Rome Statute.” Criminal Law Forum, Kluwer Academic Publishers, Netherlands, 1999, ss.1-32.
3. Artuk, Mehmet Emin/ Gökcen, Ahmet/ Alşahin, M. Emin/ Çakır, Kerim. Ceza Hukuku Genel Hükümler, 18. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
4. Baker, Roozbeh. “Universal Jurisdiction and the Case of Belgium: A Critical Assessment.” ILSA Journal of International and Comparative Law, C. 16, S. 1, ss. 141-167.
5. Barnet, Michelle. “Cambodia v. Thailand: A Case Study on the Use of Provisional Measures to Protect Human Rights in International Border Disputes.” Booklyn Journal of International Law, C.38, S. 1, ss. 269-303.
6. Bassiouni, M. Cherif. “Universal Jurisdictionfor International Crimes.” Virginia Journal of International Law, C. 81, ss.145-147.
7. Boylan, Patrick. Review of the Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict: The Hague Convention of 1954. UNESCO Digital Library, 1993, https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000096172, Erişim Tarihi: 19.06.2025.
8. Byron, Christine. War Crimes and Crimes against Humanity in the Rome Statute of the International Criminal Court. Manchester University Press, Manchester, 2009.

9. Casaly, Paige. “Al Mahdi before the ICC: Cultural Property and World Heritage in International Criminal Law.” Journal of International Criminal Justice, S.14, 2016, ss.1214-1219.
10. Centel, Nur/ Zafer, Hamide/ Yenerer Çakmut, Özlem. Türk Ceza Hukukuna Giriş, 12. Baskı,Beta Yayıncılık, İstanbul, 2023.
11. Cryer, Robert. “Implementation of the International Criminal Court Statue in England and Wales.” The International and Comparative Law Quarterly, C. 51, S. 3, ss.733-743.
12. Çalışkan, Ayla. “Uluslararası Hukukta Barış Zamanında Devletlerin Kültür Varlıklarını Koruma Yükümlülüğü: Afganistan’daki Buda Heykellerinin Yıkılması Örneği.” Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.17, S.211, Kasım 2022, ss. 1281-1317.
13. Çırak, Ezgi. “Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Yetki Alanı.” İzmir Ekonomi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi EconJURA, C. 1, S. 1, Mayıs 2022, ss.67-95.
14. Çokişler, Elvan. “Silahlı Çatışmalar Sırasında Kültürel Malların Korunması Rejimi: Tarihsel Gelişimin Analizi.” Uluslararası İlişkiler, C.16, S. 61, 2019, s. 55-74.
15. Değirmenci, Olgun. “Çeşitli Görünümleriyle Uluslararası Suç Kavramı: Dar ve Geniş Anlamda Uluslararası Suçlar ve Türk Hukuku”, İÜHFM C. LXXI, 2013, S.1, s.229-266.
16. Demirbaş, Timur. Ceza Hukuku Genel Hükümler, 19. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
17. Dörmann, Knut. “Article 8 – para. 2(a)”, (Ed. O. Triffterer and K. Ambos), The Rome Statute of the International Criminal Court: a Commentary. 3. Baskı, C. H.Beck/Hart/Nomos, Münih /Oxford/Baden Baden, 2016.
18. Dörmann, Knut/ Doswald-Beck, Louise / Kolb, Robert. Elements of War Crimes under the Rome Statute of the International Criminal Court: Sources and Commentary. Cambridge University Press, Cambridge, 2003.
19. Erson Asar, Bilge. “Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Roma Statüsü’ne Taraf Olmayan Devletlerin Vatandaşları Bakımından Yargı Yetkisi: Vladimir Putin Davası.” MEF Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.2, S. 2, ss. 209-259.
20. Francioni, Francesco. “Beyond State Sovereignty: The Protection of Cultural Heritage as a Shared Interest of Humanity.” Michigan Journal of International Law, C.25, ss.1209- 1219.
21. Francioni, Francesco/ Lenzerini, Federico. “The Destruction of the Buddhas of Bamiyan and International Law.” European Journal of International Law, C.14, ss.619-640, s.633-634.
22. Galand, Alexandre Skander. “Chapter 3 Article 13 (b) vs Principle of Legality” UN Security Council Referrals to the International Criminal Court. Brill Publishing, Leiden, 2019.
23. Garcia, Albaladejo Sarah. Cultural Genocide, the Forgotten Nemesis of Cultural Heritage. Case Study of the Genocide of Rohingya in Myanmar. 2019, SSRN: https://ssrn.com/abstract=3550492.
24. Gottlieb, Yaron. “Attacks Against Cultural Heritage as a Crime Against Humanity Attacks Against Cultural Heritage as a Crime Against Humanity Case.” Western Reserve Journal of International Law, C.52 S.1, ss.287- 329.
25. Haenen, Iris. “Classifying Acts as Crimes Against Humanity in the Rome Statute of the International Criminal Court.” German Law Journal, C. 14, S. 07, ss. 796-822.
26. Hwang, Phylilis. “Defining Crimes Against Humanity in the Rome Statute of the International Criminal Court.” Fordham International Law Journal, C.22, 1998, ss.457-504.
27. Jeßberger, Florian / Epik, Aziz. Zwanzig, Jahre Völkerstrafgesetzbuch, 1. Baskı, Nomos, Baden Baden, 2023.
28. Johannot-Gradis, Christiane. “Protecting the Past for the Future: How does Law Protect Tangible and Intangible Cultural Heritage in Armed Conflict?”, International Review of the Red Cross, C.900, 2015, ss. 1253– 1275. Toman, Jiri. Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict. 1. Baskı, Dartmouth Publishing Company, Hampshire, 1996.
29. Karakaş, Gülcan. “Uluslararası Ceza Mahkemesinin Etkinliği Tartışması.” Terazi Hukuk Dergisi, C.9, S. 100, Aralık 2014, ss. 628-633.
30. Kersten, Mark. “Some Thoughts on the al Mahdi Trial and Guilty Plea.” Justice In Conflict, 2016, https://justiceinconflict.org/2016/08/24/some-thoughts-on-the-al-mahdi-trial-and-guilty-plea/, Erişim tarihi: 23.06.2025.
31. Koca, Mahmut / Üzülmez, İlhan. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 17. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
32. Koçak Bilgin, Yasemin/ Hazarhun, Eda. “The Cultural Heritage Impact of the Russia-Ukrainian War.” Turizm Akademik Dergisi, C.10, S. 2, 2023, ss. 310-315.
33. Kosciejew, Marc. “Endangered Cultural Heritage in the Russia–Ukraine War: Comparing and Critiquing Interventions by International Cultural Heritage Organizations.” International Journal of Heritage Studies, C.29,
34. S. 11, 2023, ss. 1158-1177.
35. Lemkin, Raphael. Axis Rule in Occupied Europe. The Lawbook Exchange, Ltd., 1944 (2008 yeniden basım).
36. Lenzerini, Federico. “Suppressing and Remedying Offences against Culture” (Ed:Ana Filipa Vrdoljak) The Cultural Dimension of Human Rights. Oxford Press, Oxford, 2013.
37. Luck, Edward. Cultural Genocide and the Protection of Cultural Heritage. The J. Paul Getty Trust, Los Angelas, 2018.
38. Martinez, Sebastian A. “Green Destruction of Cultural Heritage in Northern Mali: A Crime Against Humanity?” Journal of International Criminal Justice, C.13, 2015, ss.1086-97.
39. Meyer, David A. “The 1954 Hague Cultural Property Convention and Its Emergence into Customary International Law.” Boston Univercity International Law Journal, C.11, 1993, ss. 349–389.
40. Mimiko, Moruf / Olaseeni, A./ Olawale Oluwadayisi. Akin. “Unresolved Jurisprudence of Crime against Humanity under Article 7 of the Rome Statute of the International Criminal Court.” Beijing Law Review, C.7 S.4, 2016, ss.420-429.
41. Mose, Gregory M. “The Destruction of Churches and Mosques in Bosnia-Herzegovina: Seeking a Rights-Based Approach to the Protection of Religious Cultural Property.” Buffalo Journal of International Law, C. 3, S.1, 1996, ss.180-208.
42. Murphy, Sean D. “U.S. Reaction to Belgian Universal Jurisdiction Law.” The American Journal of International Law, C.97, S. 4, ss.984–987.
43. Nicholas, Lynn H. The rape of Europa: the fate of Europe's treasures in the Third Reich and the Second World War. 1. Baskı, Knopf Publishing, New York, 1995.
44. Novic, Elisa. The Concept of Cultural Genocide: An International Law Perspective. Oxford University Press, New York; Oxford, 2016.
45. O’Keefe, Roger. The Protection of Cultural Property in Armed Conflict. 1. Baskı, Cambridge University Press, New York, 2006.
46. Önok, R. Murat. Tarihi Perspektifiyle Uluslararası Ceza Divanı. 1. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara, 2003.
47. Özbek, Veli Özer/ Doğan, Koray / Meraklı, Serkan/ Bacaksız, Pınar/ Başbüyük, İsa. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 15. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
48. Özgenç, İzzet. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 20. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
49. Özkerim Güner, Neslihan. “Silahlı Çatışmalarda Kültürel Varlıkların Korunması.” YÜHFD, C. 19, S.1, 2022, ss.255- 282.
50. Pazarcı, Hüseyin. Uluslararası Hukuk. 23. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara, 2024.
51. Powderly, Joseph/ Strecker, Amy. “Afterword Heritage Destruction and the War on Ukraine.” Heritage Destruction, Human Rights and International Law, Brill/Nijhoff Publising, 2023, ss. 423–454.
52. Prott, Lyndel V./O’Keefe, Patrick J. “Cultural Heritage or Cultural Property?” International Journal of Cultural Property, C.307, 1992, ss.307-320.
53. Ristoldo, Filippo. “Attacks Against Cultural Property as a Weapon of War.” Student Paper Series 2, 2016.
54. Rousseau, Jean-Jacques. Toplum Sözleşmesi. 37. Baskı, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2006.
55. Sayatz, Nella. Eigentumsschutz im Völkerstrafrecht, 1. Baskı, Mohr Siebeck, Tübingen, 2025.
56. Schabas, William A. An Introduction to the International Criminal Court. 6. Baskı, Cambridge University Press, Cambridge, 2020.
57. Schabas, William A. The International Criminal Court: A Commentary on the Rome Statute. 2. Baskı, Oxford University Press, Oxford, 2016.
58. Schindler, D. & Toman, J., The Laws of Armed Conflicts. 4. Baskı, Martinus Nijhoff, Leiden, 2004.
59. Siekiera, Joanna. “Between Genocide and War Crime – Legal-Cultural Analysis of the Russian Aggression in Ukraine.” Review of European and Comparative Law, C. Özel Sayı, 2023.
60. Stanislaw, E. Nahlik. “International Law and the Protection of Cultural Property in Armed Conflicts.” Hastings Law Journal, C.27, S.5, 1975.
61. Stepnisky, Kiley. “Saving Ukrainian Cultural Heritage Online and the Mission to Preserve Digital Cultural Heritage.” Museum and Society, C.21, S. 2, 2023, ss.58-64.
62. Sterio, Milena. “Individual Criminal Responsibility for the Destruction of Religious and Historic Buildings: The Al Mahdi Case.” Case Western Reserve Journal of International Law, C.49, 2017, ss.64-72.
63. Şahin, İlyas. “Ceza Kanunlarının Yer Bakımından Uygulanması ve Türk Ceza Kanunu’nda Esas Alınan İlkeler”, ERÜHFD, C. X, S. 1, ss.107-144.
64. Tezcan, Durmuş/ Erdem, Mustafa Ruhan. Uygulamalı Ceza Hukuku ve Güvenlik Tedbirleri Hukuku, 24. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
65. Tezcan, Durmuş/Erdem, Mustafa Ruhan/Önok, R. Murat. Uluslararası Ceza Hukuku. 6. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2025.
66. Toman, Jiří. Cultural Property in War: Improvement in Protection: Commentary on the 1999 Second Protocol to The Hague Convention of 1954 for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict. 1. Baskı, Bernan PR Publishing, Illinois, 2009.
67. Ukraine.” Review of European and Comparative Law, C. Özel Sayı, 2023, s. 55; Corti, Alessia. The War Crime of Destruction of Cultural Heritage: Recent Developments in the Light of the Ukraine War. Tesi di Laurea in International Law.
68. Vrdoljak, Ana Filipa. “Cultural Heritage in Human Rights and Humanitarian Law.” Ben Naftali (Ed.), Human Rights and International Humanitarian Law. Oxford University Press, New York, 2009.
69. Werle, Gerhard. Principles of International Criminal Law. 3. Baskı, Oxford University Press, Oxford, 2009.
70. Werle, Gerhard/ Jeßberger, Florian. Völkerstrafrecht, 5. Baskı, Mohr Siebeck, Tübingen, 2020.
71. Wierczynska, Karolina/Jakubowski, Andrzej. “Individual Responsibility for Deliberate Destruction of Cultural Heritage: Contextualizing the ICC Judgment in the Al-Mahdi Case.” Chinese Journal of International Law, 2017, ss.695–721.
72. Yavuz, Hakan A. “Bir Savaş Suçu Olarak Kültürel Miras Niteliğindeki Eserlere Yönelik Saldırı Eylemi Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Al Mahdi Kararı Üzerine Bir İnceleme.” Ankara Barosu Dergisi, C.3 2017, ss.163-196.
73. Yavuz, Hakan A./Özar, Süleyman. “Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Al Mahdi Kararı Bir Savaş Suçu Olarak Kültürel Miras Niteliğindeki Eserlere Yönelik Saldırı Uluslararası Ceza Mahkemesi International Criminal Court VIII. Dava Dairesi.” Küresel Bakış Çeviri Hukuk Dergisi, C.7, S.22, Haziran 2017, ss.1-27.
74. Zgonec-Rožej, M., International Criminal Law Manual. International Bar Association's Human Rights Institute (IBAHRI), 2010.
75. Zhao, Qi, “The Protection of the Criminal Law on Cultural Property — The Approach of International and Each Country's Domestic Legislation.” Advances in Economics, Business and Management Research, C. 94, 2019, ss.201-204.
76. Raporlar ve Kararlar
77. “The Historic Centre of Odesa.” UNESCO World Heritage Centre (2023). https://whc.unesco.org/en/list/1703; “UNESCO World Heritage Centre - List of World Heritage in Danger.” UNESCO Official Website (2023), https://whc.unesco.org/en/danger/. (Accessed 17 May 2024).
78. 1907 Tarihli Kara Savaşlarına Uygulanacak Hukuk ve Geleneklere İlişkin Lahey Sözleşmesi (IV), Giriş Bölümü, 18 Ekim 1907, https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/hague-conv-iv-1907, Erişim tarihi: 18.06.2025.
79. Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Makamlar Kongresi, “Ukrayna’da Kültürel Mirasın Tahribi”, Bildiri No. 9 (2024), 47. Oturum, 15 Ekim 2024. Erişim: https://rm.coe.int/declaration-of-the-congress-9-2024-the-destruction-of- cultural-heritag/1680b1fb43, Erişim tarihi: 29.07.2025.
80. Birleşmiş Milletler Savaş Suçları Komisyonu (UNWCC), Birleşmiş Milletler Savaş Suçları Komisyonunun Tarihi ve Savaş Hukukunun Gelişimi (1948), s. 34, https://unwcc.org/unwcc-publications/, Erişim tarihi: 20.06.2025.
81. BMGK, 1483 Sayılı Karar, 22 Mayıs 2003, par. 7.https://digitallibrary.un.org/record/495555?v=pdf, Erişim tarihi: 17.07.2025
82. BMGK, 2071 Sayılı Karar, 12 Ekim 2012.https://digitallibrary.un.org/record/736069?v=pdf, Erişim tarihi: 17.07.2025
83. BMGK, 2347 Sayılı Karar, 24 Mart 2017.https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/2347-%282017%29, Erişim tarihi: 17.07.2025.
84. Cultural Diversity Convention, supra note 68, preamble. As of May 2020, the Convention has 148 State Parties. See Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions, UNESCO, http://www.unesco.org/eri/la/convention.asp?KO=31038&language=E &order=alpha [https://perma.cc/M6CR-PFUB]; S.C. Res. 1267, ¶ 4 (Oct. 15, 1999) (reaffirming “respect for Afghanistan’s cultural and historical heritage”).
85. EYUCM, Prosecutor v. Dario Kordić ve Mario Čerkez, İlk Derece Mahkemesi Kararı, Dava No: IT-95-14/2-T, 26 Şubat 2001.
86. İşgal Altındaki Filistin Topraklarında Duvar İnşasının Hukuki Sonuçları Hakkında Danışma Görüşü. ICJ Reports 2004, s. 136, s. 172, https://www.icj-cij.org/case/95, Erişim tarihi: 18.06.2025.
87. Kamboçya v. Tayland, Uluslararası Adalet Divanı, Geçici Tedbir Kararı, ICJ Reports 2011, s. 554., https://www.icj- cij.org/node/103723, Erişim tarihi: 17.07.2025.
88. Plan de Sánchez Katliamı v. Guatemala, Tazminat Kararı, AİHM-Amerika, 19 Kasım 2004, par. 82–87, https://www.corteidh.or.cr/docs/casos/articulos/seriec_116, Erişim tarihi: 23.06.2025.
89. Prosecutor v Radislav Krstić, İlk Derece Mahkemesi Kararı, Dava No: IT-98-33, EYUCM, 2 Ağustos 2001, par. 480, https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/, Erişim tarihi: 21.06.2025.
90. Prosecutor v Tihomir Blaškić, Temyiz Kararı, Dava No: IT-95-14-A, EYUCM Temyiz Dairesi, 29 Temmuz 2004, s. 139, https://www.icty.org/x/cases/blaskic/acjug/en/, Erişim tarihi: 21.06.2025.
91. Prosecutor v. Dominic Ongwen, UCM Kararı, Dava No: ICC-02/04-01/15, 4 Şubat 2021, par. 2679 vd.
92. Prosecutor v. Germain Katanga, UCM Kararı, Dava No: ICC-01/04-01/07, 7 Mart 2014, s. 1104, https://www.icc- cpi.int/cases?field_defendant_t=685, Erişim tarihi: 22.06.2025.
93. Prosecutor v. Miodrag Jokić, İlk Derece Mahkemesi Kararı, Dava No: IT-01-42/1-S, Daire I, 18 Mart 2004, s. 48, https://archive.org/details/trialofmajorwarc7519gori, Erişim tarihi: 18.06.2025.
94. Prosecutor v. Pavle Strugar, Temyiz Dairesi Kararı – Yargı Yetkisi Hakkında, EYUCM, 22 Kasım 2002, par. 10, https://www.icty.org/en/case/strugar, Erişim tarihi: 21.06.2025.
95. Prosecutor v. Radislav Krstić, İlk Derece Kararı, EYUCM, Dava No: IT-98-33-T, 2 Ağustos 2001, §580, https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419, Erişim tarihi: 23.06.2025.
96. Prosecutor v. v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, Tazminat Kararı, UCM, Dava No: ICC-01/12-01/15, 17 Ağustos 2017, par. 89–90, https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/12-01/15-236, Erişim tarihi: 23.06.2025.
97. The Hague Peace Conventions 1899, orijinal metin: https://repository.overheid.nl, Erişim tarihi: 18.06.2025; Hague Convention of 1907, orijinal metin: http://wetten.overheid.nl/, Erişim tarihi: 18.06.2025.
98. Uluslararası Adalet Divanı (UAD), İşgal Altındaki Filistin Topraklarında Duvar İnşasının Hukuki Sonuçları Hakkında Danışma Görüşü. 2004, par. 102–113, https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-178825/, Erişim tarihi: 19.06.2025.
99. Uluslararası Adalet Divanı (UAD), Nükleer Silahların Kullanımı veya Kullanılma Tehdidinin Hukuka Uygunluğu Hakkında Danışma Görüşü. ICJ Reports 1996.
100. Uluslararası Askerî Ceza Mahkemesi Kararları – Nürnberg, 14 Kasım 1945 – 1 Ekim 1946, 42 cilt, 1947–1949, Cilt I, s. 253–254, https://archive.org/details/trialofmajorwarc7519gori, Erişim tarihi: 18.06.2025.
101. UNESCO, “Damage to Cultural Property in Ukraine,” Situation Update 2024. https://www.unesco.org/en/articles/ukraine