Bilgilenmiş Kullanıcı Kavramının Tasarım Hukukunda Somutlaştırılması: Teori, Yargıtay İçtihatları ve Bilirkişilik

Öz

Makalede, tasarım hukukunda “bilgilenmiş kullanıcı” kavramı; 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun yenilik ve ayırt edicilik koşulları çerçevesinde, teori, yasal düzenlemeler ve içtihatlar bağlamında incelenmektedir. Tasarımın korunması için gerekli şartlardan biri olan yenilik, dünya genelinde aranan bir koşul olup “mutlak yenilik” olarak da ifade edilmektedir; ayrıca yenilik incelemesi re’sen uzmanlarca yapılmaktadır. Koruma için gerekli diğer şart olan ayırt edicilik bakımından yapılacak inceleme, taraflarca sunulan deliller çerçevesinde ve bilgilenmiş kullanıcı gözüyle gerçekleştirilmektedir. Bilgilenmiş kullanıcı; marka hukukundaki “ortalama tüketici” ile patent hukukundaki “uzman” arasında konumlanan, tasarımın ait olduğu ürünü dikkatle kullanan ve ürün çeşitlerine vakıf olan farazî kişidir. Çalışma kapsamında, ABAD’ın yaklaşımı ve doktrine ilişkin bilgiler aktarıldıktan sonra, konuya dair Yargıtay kararları incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Bu çerçevede, Yargıtay’ın bazı kararlarında benimsenen ayırt edicilik incelemesinin uzmanlara bırakılması anlayışı eleştirilmiş; profesyonel kullanım gerektirmeyen ürünlerde bu incelemenin, doğrudan hâkim veya mahkeme tarafından, bilgilenmiş kullanıcının bakış açısıyla yapılabileceği savunulmuştur. Makalede, ayrıca, bilirkişilik rejimi kapsamında bilirkişi bulunamadığı takdirde mahkemelerce bilgilenmiş kullanıcının hangi yöntemle görevlendirilebileceği açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasarım Hukuku
• Bilgilenmiş Kullanıcı
• Ayırt Edicilik
• Bilirkişilik
• Yargıtay.

The Materialization of the Concept of the Informed User in Design Law: Theory, Case Law of the Court of Cassation, and Expertise

Öz

The article examines the concept of the “informed user” in design law in the context of theory, legal regulations and case law within the framework of the novelty and individual-character requirements set by the Industrial Property Code (Law) No. 6769. Novelty, which is one of the essential requirements for design protection, is a condition sought on a global scale and is also referred to as “absolute novelty”; in addition, the examination of novelty is conducted ex officio by experts. The assessment of individual character, as the other requirement for protection, is conducted on the basis of the evidence submitted by the parties and through the lens of the informed user. The informed user is a notional figure situated between the “average consumer” in trademark law and the “expert” in patent law, who carefully uses the product to which the design relates and is familiar with the range of product varieties. Within the scope of the study, after providing information on the approach of the CJEU and the doctrine, the decisions of the Court of Cassation on the subject have been analysed and evaluated. In this context, the approach adopted in certain decisions of the Court of Cassation, whereby left the assessment of individual character to experts, has been criticized; and it has been argued that this examination can be made directly by the judge or the court from the perspective of the informed user in products that do not require professional use. The article further explains the procedure by which the courts may designate an informed user in cases where no expert can be found within the expertise regime.

Anahtar Kelimeler

• Design Law
• Informed User
• Individual Character
• Expertise
• Court of Cassation.

Kaynakça

1. Akkaş, Seval. Endüstriyel Tasarımların Hukuki Korunması. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
2. Aksoy, Kübra / Elibol, Gülçin Cankız. “Tasarımların ve Markaların Değerlendirilmesinde Bilgilenmiş Kullanıcı ve Ortalama Tüketici Kavramları.” 3. Uluslararası Multidisipliner Sosyal Bilimler Kongresi (ICMUSS 2021), Ankara, 4–6 Mayıs 2021, s. 222-229., (ET: 06.09.2025, https://www.researchgate.net/).
3. Arıkan, Ayşe Saadet. “Sınai Tasarımlar.” Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, C. 17, S. 37, 1994, s. 73-113.
4. Asan, Habip / Bal, Gülsevi Esra. Sınai Mülkiyet Hakları Uygulamaları Kitap 4: Tasarım. 1. Baskı, Lykeion, Ankara, 2023.
5. Ayhan, Rıza, vd. Sınai Mülkiyet Hukuku. (Dilek İmirlioğlu Tarafından Hazırlanan Bölüm), 1. Baskı, Adalet Yayınları,
6. Ankara, 2021.
7. Bozbel, Savaş. Fikri Mülkiyet Hukuku. 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2015.
8. Brückner-Hofmann, Johanna. “Article 6 – Individual Character.” Community Design Regulation (Article-by-Article Commentary), Editör Gordian N. Hasselblatt, 2. Baskı, C.H. Beck, Münih, 2018.

9. Büyükkılıç, Gül. “Güncel Gelişmeler Işığında Ortalama Tüketici Ölçütünün Yeniden Yorumlanması.” İstanbul Hukuk Mecmuası, C. 82, S. 4, 2024, s. 1101-1133.
10. Can, Ozan. “Tasarım Hukukunda Hükümsüzlük.” Ankara Barosu Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi, C. 8, S. 2, 2008, s. 77-94. Cavit, Ebru Ceren. “6769 Sayılı SMK’ya Göre Tasarımların Korunması.” Fasikül Hukuk Dergisi, C. 10, S. 100, Mart 2018, s. 253-266.
11. Çağlar, Hayrettin. “Yargı Uygulamaları Işığında Marka Olarak Tescil Edilemeyecek İşaretler (Mutlak ve Nisbi Ret Nedenleri).” Fikri Mülkiyet Hukuku Çalıştayı Bildiriler Kitabı (19–22 Aralık 2020), Editörler: Hasan Kadir Yılmaztekin- Banu Fatma Günarslan, Türkiye Adalet Akademisi, Ankara, 2020, s. 175-196.
12. Du Mont, Jason J. / Janis, Mark D. “Functionality in Design Protection Systems.” Journal of Intellectual Property Law, C. 19, S. 2, 2012, s. 261-304. Düzgüner, Bengisu. “Endüstriyel Tasarımlar ile İlgili Hukuki İşlemlerin KHK ve Sınai Mülkiyet Kanunu Çerçevesinde
13. Karşılaştırılması.” Fikri ve Sınai Haklar Dergisi, C. 14, S. 53, 2018, s. 55-108.
14. Ekidal, İbrahim. “Endüstriyel Tasarım Davalarında Bilirkişi Raporları.” Legal Hukuk Dergisi, Nisan 2004, s. 974-989.
15. Erdil, Engin. Fikri Mülkiyet Hukuku Ders Kitabı. 2. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2021.
16. Gezer, Hale. “Tasarım Tescillerinde Tasarımın Görsel Anlatımından Kaynaklı Sorunlar.” Fikri Mülkiyet Hukukunda Güncel Gelişmeler Uluslararası Sempozyumu (23–24 Haziran 2023, Balıkesir), Editör Canan Küçükali, Filiz Kitabevi, İstanbul, 2023, s. 241-245.
17. Geerts, Paul. “The Informed User in Design Law: What Should He Compare and How Should He Make the Comparison?” European Intellectual Property Review (E.I.P.R.), C. 36, S. 3, 2014, s. 181-185. Erişim adresi: https://research.rug.nl/en/publications/482d4241-d5ba-480c-98a4-f05d0d08aaf7, (ET: 06.09.2025).
18. Güneş, İlhami. “Tasarım Hukuku’nda Bilgilenmiş Kullanıcı Kavramı ve Yargıtay’ın Konuyla İlgili Kararları Üzerine Düşünceler.” Yargıtay Dergisi, C. 40, S. 1-2, 2014, s. 159-180.
19. Güneş, İlhami. Uygulamada Fikri ve Sınai Mülkiyet Hakları ve Haksız Rekabet Davaları. 8. Baskı, Seçkin, Ankara, 2023.
20. Hasdoğan, Gülay. “Türkiye’de Endüstriyel Tasarımların Korunmasında Uygulamaya Yönelik Sorunlar: Ayırt Edici Nitelik Değerlendirmesi İçin Kavramsal Bir Model Önerisi.” Legal Fikri ve Sınai Haklar Dergisi, C. 1, S. 2, 2005, s. 341- 353.
21. Karahan, Fatih. “6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu Kapsamında Tasarım Olarak Tescil Edilebilecek Ürünler.” Fikri Mülkiyet Hukuku Çalıştayı Bildiriler Kitabı (19–22 Aralık 2020), Editörler Hasan Kadir Yılmaztekin- Banu Fatma Günarslan, Türkiye Adalet Akademisi, Ankara, 2020, s. 357-368. Karahan, Fatih. “6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu Kapsamında Tasarım Tesciliyle İlgili Getirilen Temel Yenilikler.” 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu Sempozyumu (9–10 Mart 2017), Editör Feyzan Hayal Şehirali Çelik, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 2017, s. 305-326. Koç Çelik, Nefise. Ulusal ve Uluslararası Hukukta Tasarımların Tescili ve Korunması. Adalet, 2009.
22. Köker, Ali Rıza. “Sınai Mülkiyet Davaları ve Bilirkişilik.” Fikri Mülkiyet Hukukunda Güncel Gelişmeler Uluslararası Sempozyumu (23–24 Haziran 2023, Balıkesir), Editör Canan Küçükali, Filiz Kitabevi, İstanbul, 2023, s. 169-172.
23. Koşer, Nihal. “Tasarım Hukukunda Bilgilenmiş Kullanıcı Kavramı.” İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 12, S. 1, 2021, s. 380-393.
24. Kur, Annette / Dreier, Thomas. European Intellectual Property Law: Text, Cases and Materials. Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2013.
25. Memişoğlu, Sami Özgür. Tescilli Tasarımlarda Yenilik ve Ayırt Edicilik Unsurları. Seçkin, Ankara, 2020.
26. Merhacı, Selin Özden. Avrupa Birliği Düzenlemeleri ve Sınai Mülkiyet Kanunu’nda Tasarımların Hükümsüzlüğü. 1. Baskı, Seçkin, Ankara, 2023.
27. Özcan, Burcu Gülseren. “Patent Hakkı Kapsamında İlaç Tüketicisinin Belirlenmesinde Bilgilenmiş Kullanıcının Rolü Üzerine Bir Değerlendirme.” Prof. Dr. Fırat Öztan’a Armağan, C. 2, Turhan Kitabevi, Ankara, 2010, s. 1577-1599. Saez, Victor. “Applying for Protection under the Community Design System – European Commission Internal Market DG – Services, Electronic Commerce, Intellectual and Industrial Property and the Media Industrial Property.” University of Baltimore Intellectual Property Law Journal, C. 10, S. 2, 2002, s. 93-102.
28. Saiz García, Concepción. “Defining the Informed User When Assessing the Scope of Design Rights”, Çev. Clara Isabel Cañero Lois (İspanyolcadan İngilizceye), GRUR International, C. 71, S. 4, 2022, s. 384-388.. doi:10.1093/grurint/ikab175.
29. Sarı, Onur. “Sınai Mülkiyet Kanunu Bağlamında Tasarımın Korunması.” Terazi Hukuk Dergisi, C. 14, S. 152, 2019, s. 775- 788.
30. Sert, Merve. Sınai Mülkiyet Kanunu’na Göre Tescilsiz Tasarımların Korunması. Hasan Kalyoncu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019. Stone, David. European Union Design Law: A Practitioners’ Guide. 2. Baskı, Oxford University Press, Oxford, 2016.
31. Suluk, Cahit. “Avrupa Birliği ve Türk Hukukunda Tescilli Tasarımları Koruma Şartları.” Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi (FMR), C. 1, S. 2, 2001, s. 23-57.
32. Suluk, Cahit. Avrupa Topluluk Hukukunda Tasarımların Korunması: Topluluk Tasarımı. 1. Baskı, Seçkin, Ankara, 2002.
33. Suluk, Cahit. “Tasarım Hukukunda ‘Bilgilenmiş Kullanıcı’ ve Uygulamada Bazı Sorunlar.” Bilgi Toplumunda Hukuk – Ünal Tekinalp’e Armağan, C. 2, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2003.
34. Suluk, Cahit / Karasu, Rauf / Nal, Temel. Fikri Mülkiyet Hukuku. 7. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.
35. Suluk, Cahit / Orhan, Ali. Uygulamalı Fikri Mülkiyet Hukuku – Cilt III Tasarımlar. Seçkin, Ankara, 2008.
36. Suthersanen, Uma. Design Law: European Union and United States of America. 2. Baskı, Sweet & Maxwell, London, 2010. Şehirali Çelik, Feyzan Hayal. “Tasarımların Ayırt Edicilik İncelemesinde Malzeme, Renk ve Desen Değişikliğinin Rolü (Ayırt Edicilik).” Ankara Barosu Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi, C. 28, S. 1, 2012, s. 5-40.
37. Şelli, Dilek. “Genel Olarak Tasarım Tescili ve Koruma Tedbirlerinin Uygulanma Sorunu.” Ankara Barosu Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi, C. 8, S. 2, 2008, s. 157-168.
38. Tanış, Umut Can. Fikri Mülkiyet Hukukunda Karakter Ürünleştirmesi. 1. Baskı, Seçkin, Ankara, 2022.
39. Tekil, Müge. “554 Sayılı KHK Çerçevesinde Endüstriyel Tasarım Kavramı ve Koruma Şartları.” İÜHFM, C. LV, S. 4, Prof. Dr. Orhan Münir Çağıl’a Armağan Sayısı, 1997, s. 233-251. Tekinalp, Ünal. Fikri Mülkiyet Hukuku. 5. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2012.
40. Turgay Gezer, Hale. Tasarımın Tescili ve Hükümsüzlük Hallerinin Değerlendirilmesi. 1. Baskı, Seçkin, Ankara, 2016.
41. YARARLANILAN İNTERNET KAYNAKLARI:
42. https://bilirkisilik.adalet.gov.tr Gerekçeli Sınai Mülkiyet Kanunu (Bozbel, Savaş. 2018) https://bozbel.wordpress.com/wp- content/uploads/2018/05/gerekc3a7eli-sc4b1nai-mc3bclkiyet-kanunu.pdf, (ET: 11.09.2025)
43. https://curia.europa.eu/
44. https://eur-lex.europa.eu/
45. https://portal.uyap.gov.tr/
46. https://www.turkpatent.gov.tr/ https://www.wipo.int/