Türkiye’de Medeni Hukukun Kanunlaştırılmasına Yönelik Bir Teşebbüs: Vâcibât Komisyonunun Kuruluşu, Yapısı ve Hukuki Faaliyetleri

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 3, 1192 - 1223, 31.12.2025

Muhammed İkbal Sönmez

Öz

Cumhuriyet’in ilanını izleyen dönemde Türkiye’de hukuk sisteminin yeniden yapılandırılması süreci, çeşitli Kavânîn Komisyonları aracılığıyla yürütülen mevzuat hazırlıklarıyla somut bir biçim kazanmıştır. Bu komisyonlardan biri olan Vâcibât Komisyonu, özellikle medeni hukuk alanında gerçekleştirilen düzenleme çalışmalarının öncüllerinden biri olarak dikkat çekmektedir. Söz konusu komisyon, Osmanlı’dan devralınan hukuki mirasın gözden geçirilmesi, yeni düzenlemelere temel teşkil edecek esasların belirlenmesi ve yabancı hukuk sistemlerinden yapılacak iktibaslara yönelik teknik hazırlıkların tespiti gibi önemli görevler üstlenmiştir. İlaveten bu komisyon, önceki dönemin müktesebatından yararlanması bakımından Osmanlı’dan Cumhuriyet’e mufassal bir hukuki birikimin aktarılması işlevini de yerine getirerek Türkiye’nin hukuk tarihinde ilgi çekici bir yer edinmiştir.
Bu çalışma, Vâcibât Komisyonunun kuruluşu, kurumsal yapısı ve yürüttüğü faaliyetleri inceleyerek Cumhuriyet’in ilk yıllarında modern medeni hukuk düzeninin tesisine yönelik hazırlık sürecini aydınlatmayı amaçlamaktadır. Çalışmada diğer Kavânîn Komisyonları kapsam dışında bırakılmış, yalnızca Vâcibât Komisyonu özelinde yürütülen çalışmalar, medeni hukukun yenilenmesine dair erken dönem teşebbüslerin tarihsel arka planı çerçevesinde ele alınmıştır. Böylece, Türk hukukunun resepsiyon sürecine geçişinde önemli bir dönemeç teşkil eden bu komisyonun, hukuki dönüşüm sürecindeki rolü ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Vâcibât , Komisyon , Kanunlaştırma , Kavânîn , Tadil.

An Initiative for the Codification of Civil Law in Turkey: Establishment, Structure and Legal Activities of the Vacibat Commission

Öz

In the aftermath of the proclamation of the Republic, the process of restructuring the Turkish legal system took a concrete form through legislative preparation efforts carried out by various Kavanin Commissions. Among these, the Vacibat Commission stands out as one of the earliest initiatives in the field of private law, particularly in matters concerning civil law. The Commission assumed significant responsibilities, such as reviewing the legal heritage inherited from the Ottoman Empire, identifying the fundamental principles to serve as a basis for new legal regulations, and determining the technical groundwork for prospective legal adoptions from foreign systems. In addition, by drawing upon the accumulated legal corpus of the previous era, the Commission played an instrumental role in transferring a comprehensive legal experience from the Ottoman Empire to the Republic, thereby securing a noteworthy place in Turkey’s legal history.
This study aims to examine the establishment, institutional structure, and legal activities of the Vacibat Commission, thereby shedding light on the preparatory stage of establishing a modern civil law framework in the early Republican period. Other Kavanin Commissions remain outside the scope of this research; the analysis focuses exclusively on the Vacibat Commission and its work within the broader historical context of early efforts to renew civil law in Turkey. In doing so, the study highlights the Commission’s role as a pivotal stage in the transition toward the reception of foreign law and the ensuing legal transformation in the Republican era.

Anahtar Kelimeler

Vacibat , Commission , Codification , Laws , Amendment.

Kaynakça

• “Adliye Vekilinin Beyanatı”. Tanîn, 21 Ağustos 1923. Akşam. “Yıkılan Nedir, Yapılan Nedir?”. 19 Haziran 1926. Ceride-i Adliye. 1330, cilt 5, sayı 104.
• Ceride-i Adliye. 1332, cilt 6, sayı 149.
• Ceride-i Adliye. 1332, cilt 7, sayı 160-161-162.
• Ceride-i Adliye. 1339, cilt 1, sayı 10.
• Ceride-i Adliye. 1339, cilt 1, sayı 11.
• Ceride-i Adliye. 1339, cilt 1, sayı 12.
• Ceride-i Adliye. 1339, cilt 1, sayı 13–14–15.
• Ceride-i Adliye. 1339–1340, cilt 1, sayı 16–17–18. Ceride-i Adliye. 1340, cilt 1, sayı 19–20–21.
• Ceride-i Adliye. 1340, cilt 1, sayı 19–20–21.
• Ceride-i Adliye. 1340, cilt 1, sayı 22–23–24. Ceride-i Adliye. 1340, cilt 2, sayı 26. Ceride-i Adliye. 1340, cilt 2, sayı 27.
• Ceride-i Adliye. 1340, cilt 2, sayı 28.
• Ceride-i Adliye. 1340, cilt 2, sayı 29.
• Ceride-i Adliye. 1341, cilt 2, sayı 30.
• Ceride-i Adliye. 1926, cilt 3, sayı 40–41–42.
• Darülfünun Hukuk Fakültesi Mecmuası. 1338–1341, sayı 14. Darülfünun Hukuk Fakültesi Mecmuası. 1338–1341, sayı 15. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Fon: HSDHADB, Kutu: 3, Gömlek: 45.
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Fon: HSDHADB, Kutu: 4, Gömlek: 84.
• Düstûr. İkinci Tertip. Cilt 6, Matbaa-i Âmire, İstanbul, 1334. “Mecelle Cemiyeti Hakkında Hükümetten Varid Olan Kanun Layihasının Tadiline Dair Encümen-i İlmiyye Mazbatası.” Beyanü’l-Hak, 6 Eylül 1909.
• “Mecelle Cemiyeti Nizamname Layihasının Suret-i Muaddelesidir.” Beyanü’l-Hak, 13 Eylül 1909. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. Devre 1, cilt 6, içtima 137, 5 Ağustos 1325. Said Paşa’nın Hatıratı. Cilt 1, Sabâh Matbaası, Dersaâdet, 1328.
• TBMM Zabıt Ceridesi. 01.03.1338, devre 1, cilt 18, içtima 1.
• TBMM Zabıt Ceridesi. 01.03.1339, devre 1, cilt 28, içtima 1. TBMM Zabıt Ceridesi. 01.03.1340, devre 2, cilt 7, içtima 1. TBMM Zabıt Ceridesi. 03.03.1340, devre 2, cilt 7, içtima 2.
• Türkiye Cumhuriyeti Borçlar Kanunu (Kanun No. 818). Resmî Gazete, sayı 366, 8 Mayıs 1926.
• Diğer Kaynaklar
• Ahmed Cevdet Paşa. Maʻrûzât. Haz. Yusuf Halaçoğlu, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1980. Akgündüz, Ahmed. “1920–1924 Yılları Arasında Yapılan Mecelle Ta’dilleri ve Mezheplerarası Mukayese Uygulaması”. Uluslararası Mecelle Sempozyumu, editör Fethullah Soyubelli, Bursa: Bursa Kültür A.Ş., 2021, ss. 25- 84.
• Akgündüz, Ahmed. İslâm ve Osmanlı Hukuku Külliyâtı. Cilt 3, OSAV Yayınları, İstanbul, 2012. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. Cilt 1, 2. Baskı, DİB Yayınevi,
• İstanbul, 2017 Atatürk Araştırma Merkezi. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1997.
• Aydın, Mehmet Âkif. “Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye”. DİA. Cilt. 28, TDV Yayınları, Ankara, 2003. Ayiter, Ferit. “Yabancı Kanunların Alınması ve Milli Hukuk”. Medeni Kanun’un XV. Yıl Dönümü
• İçin, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 1944. Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. Haz. Ahmet Kuyaş, 32. Baskı, Yapı Kredi Yayınları,
• İstanbul, 2021.
• Bozkurt, Gülnihal. Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi. 3. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2020.
• Çoban, A yşegül. Mecelle’nin T a’dil Edilen Maddelerinin İslam Hukuku Açısından 1220 Türkiye’de Medeni Hukukun Kanunlaştırılmasına Yönelik Bir Teşebbüs: Vâcibât Komisyonunun Kuruluşu, Yapısı ve Hukuki Faaliyetleri
• Değerlendirilmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008. Ergin, Osman Nuri. Türk Maarif Tarihi. Cilt 5, Eser Kültür Yayınları, İstanbul, 1977.
• Kaşıkçı, Osman. İslâm ve Osmanlı Hukukunda Mecelle. OSAV Yayınları, İstanbul, 1997.
• Kılınç, Ahmet. “Tanzimat Dönemi Düalist Hukuk Yapısının Şahsa Karşı İşlenen Suçlara Yansıması”. Necmettin Erbakan Hukuk Araştırmaları Kamu Hukuku, NEÜ Yayınları, Konya, 2021.
• Sönmez, Muhammed İkbal. “Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin Tadil Edilmesine Yönelik Yapılan Çalışmalar.” Karatekin Hukuk Dergisi, cilt 3, sayı 2, 2025, ss. 65-107.
• Sönmez, Muhammed İkbal. Cumhuriyet Dönemi Kanunlaştırma Çalışmaları (1923–1926). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025. Şenel, Nilüfer Uğurlu. Mahmut Esat Bozkurt. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
• Şimşirgil, Ahmet/ Ekinci, Ekrem Buğra. Ahmet Cevdet Paşa ve Mecelle. KTB Yayınları, İstanbul, 2009.
• Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet. Türk Medenî Hukuku. Cilt 1, 6. Baskı, İstanbul Matbaacılık, İstanbul, 1959.