Hüsameddin Ali el-Bitlisî’nin Câmi‘u’t-Tenzîl ve’t-Tevil Adlı Tefsirinin Mukaddimesi: Tahkik ve İnceleme

Öz

Hüsameddin Ali el-Bitlisî (ö. 909/1504) 15. yy. âlimlerindendir. Nurbahşiyye tarikatına mensuptur. Tasavvuf, felsefe ve tefsir alanlarında çeşitli eserler yazmıştır. Eserlerinde varlık mertebeleri (merâtibu’l-vücud/ontoloji) ve insan-ı kâmil olma sürecine (psikoloji) dair meseleleri tartışmıştır. Hayatının son dönemlerinde yazdığı Câmi‘u’t-Tenzîl ve’t-Tevil adlı tefsir eseri onun en önemli eseridir. Eserin tam bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi’nde, eksik bir nüshası ise Bitlis-Ohin’de Şeyh Alaaddin’in özel kütüphanesinde bulunmaktadır.

Bu araştırma Câmi‘u’t-Tenzîl ve’t-Tevil adlı tefsir eserinin mukaddimesini şekil ve muhteva açısından incelemekte; ayrıca mukaddimenin tahkikli metnini de sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hüsameddin Ali el-Bitlisî,Câmi‘u’t-Tenzîl ve’t-Tevil,Mukaddime,Tahkik

Kaynakça

1. KAYNAKÇA Aclûnî, Ebu’l-Fida İsmail b. Muhammed Keşfu’l-hafâ ve müzilü'l-ilbas amma iştehere mine'l-ehâdîs ala elsineti’n-nas, 2. Basım, Beyrut: Dâru İhyai't-Türasi'l-Arabi, (h. 1352)
2. Baba Merduh Ruhani, Tarih-i Meşahir-i Kürd: Urefâ, Ulemâ, Üdebâ ve Şuarâ, 2. Basım, Tahran: Şurus, h.1382.
3. Bağdatlı İsmail Paşa, Hediyyetü’l-Ârifîn, Ankara: MEB, 1951.
4. Bashir, Shahzad, “The Risâlat al-Hudâ of Muhammad Nurbakhsh (d. 869/1464): Critical Edition with Introduction”, Rivista Degli Studi Orientali, vol. LXXV, fasc. (1-4), Roma, (2001).
5. --------------------, Messianic Hopes and Mystical Visions –The Nurbakhshiya Between Medieval and Modern İslam-, USA: University of South Carolina Press, 2003.
6. Bitlisî, Hüsameddin Ali, Câmi‘u’t-Tenzîl ve’t-Tevil, Bitlis-Ohin, Molla Alaaddin Kütüphanesi.
7. ----------------------------, Câmi‘u’t-Tenzîl ve’t-Tevil, Süleymaniye Ktp., ŞAP 109, 110, 111, 112.
8. ----------------------------, Etvâr-ı Seb’a, Beyazıd Devlet Ktp. Veliyuddin Efendi 1795/3.

9. ----------------------------, Kelimât ve Makâlât, Konya Bölge Yazma Eserler Ktp., 07 Ak 164/5.
10. ----------------------------, Şerh-i Gülşen-i Râz, Pertev Paşa, 606/14.
11. ----------------------------, Şerhu Hutbeti’l-Beyân, Süleymaniye Ktp. Ayasofya 1777
12. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail, Sahih-i Buhârî, 2. Basım, İstanbul: Çağrı,1992.
13. Bursalı, Mehmet Tahir [t.y.], Osmanlı Müellifleri (1299-1915), Haz. Ali Fikri Yavuz, İsmail Özen, İstanbul: Meral.
14. Çetin, Esma, “Hüsâmeddin Ali el-Bitlisînin (ö. 909/1504) Câmi‘u’t-Tenzîl vet-Te’vîl İsimli Eserinden Âl-i İmrân Sûresinin Tahkik ve Tahlili”, Basılmamış Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi SBE, 2016.
15. ---------------, “Hüsâmeddin Ali el-Bitlisî’nin Türkiye Kütüphanelerinde Yazma Halinde Bulunan Eserlerinin Tanıtımı”, Dinbilimleri Dergisi, c. 15, sy. 3 (2015).
16. ---------------, “Nazarî-Sufî Tefsir Alanında Bilinmeyen Bir Âlim: Hüsâmeddin Ali el-Bitlisî”, Turkish Studies, ISSN: 1308-2140, Volume 11/5 Winter 2016, Ankara/Turkey, DOI Number: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8815.
17. Ebû Davud, Süleyman b. Eşas b. İshak, Sünen, 2. Basım, İstanbul: Çağrı, 1992.
18. Hoca Sadeddin Efendi, Tâcü't-Tevârih, İsmet Parmaksızoğlu (haz.), Ankara: Kültür Bakanlığı, 1992.
19. M. Tayyib Gökbilgin, XV-XVI Asırlarda Edirne ve Paşa Livası: Vakıflar-Mülkler-Mükataalar, İstanbul: İÜEF, 1952, No: 508.
20. M. Törehan Serdar, Mevlânâ Hakimüddin İdris-i Bitlisî, İstanbul: Ötüken, 2008.
21. Mehmet Bayraktar, Kutlu Müderris İdris-i Bitlisî, İstanbul: Biyografi, 2006.
22. Muhammed Emin Zeki, Meşahirü’l-Kürd ve Kürdistan fi’d-Devri’l-İslamî, Bağdad: Matbaatü't-Tefeyyüz el-Ehliyye, 1945/1364.
23. Müslim, Ebû Hüseyin el-Kuşeyrî Müslim b. Haccâc, Sahîh, 2. Basım, İstanbul: Çağrı, 1992. Orhan Başaran, “İdris-i Bitlisi’nin Heşt Bihişt’inin Hatimesi (Metin-İnceleme-Çeviri)”, (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi SBE, 2000).
24. Şeref Han Şerefuddin b. Şemseddin el-Bitlisî, Şerefnâme, Muhammed Ali Avnî (Arapça’ya çev.), [y.y.]: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, [t.y.].
25. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. Sevra, Câmiu’s-sahîh, 2. Basım, İstanbul: Çağrı, 1992.