Mesnevî- i Şerif’te ve Ali Şîr Nevayî’nin Türkçe Divanlarında Takva Metaforları

Öz

Kâinatta her şey bir ölçü ve denge üzerine tesis edilmiştir. Bu durum tasavvufta âlem-i suğra diye nitelendirilen ruh ve bedenden oluşan insan için de geçerlidir. Maalesef günümüzde madde-mana dengesi madde lehine bozulmaya başlamıştır. Böylece nefsinin hevesleri peşinde koşan, vicdani değerlere yabancı, tüketim odaklı ve doyumsuz bir insan tipi ortaya çıkmaktadır. Sözcük anlamı korunmak, sakınmak olan takva, Allah’tan korkarak onun yasakladıklarını terk etmek; Allah’ın rızasını kazanmak için onun emirlerini yerine getirmek manasına gelen bir din ve tasavvuf terimidir. Takva İslamiyet’te ve tasavvufta mühim bir yere sahiptir. Kısaca takva, kulun Allah korkusuyla veya ona saygı duyarak nefsini dizginleyebilmesidir. Bu bakımdan takva, kişiyi nefsinin esiri olmaktan koruyan bir kalkan gibidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin (1207-1273) dinî tasavvufî öğütleri içeren Mesnevî adlı eseri, insanlar tarafından çok beğenilmiş ve bu eserin başka dillere pek çok kez çevirileri yapılmıştır. Ayrıca, Mesnevî sözlükleri ve şerhleri de hazırlanmıştır. Mesnevî’de Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, İslam’da ve tasavvuf kültüründe mühim bir yere sahip olan takvaya önemi nispetinde yer vermiştir. Metafor, sanatkârların dile estetik bir hususiyet kazandırma yöntemlerinden biridir. Bu çalışmanın hedeflerinden biri Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevîde takvayı nasıl algılandığını, anlamlandırdığını ve anlattığını ortaya koymak; söz konusu eserde geçen takvayla ilgili metaforları açıklamaktır. Ali Şîr Nevâyî (1441-1501), edebiyatımızın güzide şahsiyetlerindendir. O, Garâ’ibü’s-Sıgar, Nevâdirü’şŞebâb, Bedâyi’u’l-Vasat ve Fevâyidü’l-Kiber adlı divanlarında takva kavramına kapsamlı bir şekilde yer vermiş, takvayı farklı hayal ve tasavvurlar içinde ele almıştır. Bu çalışmanın diğer amacı Ali Şîr Nevâyî’nin yukarıda adı geçen dört Türkçe divanında takvayı hangi hayal ve tasavvurlar çerçevesinde ele aldığını açıklamak, söz konusu divanlarda takva hakkında oluşturulan metaforları tetkik etmektir. Ayrıca tablo ve grafikler yardımıyla Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî ve Ali Şîr Nevâyî’nin takva hakkında oluşturdukları metaforlar karşılaştırılmakta, farklılık ve benzerlikler tespit edilerek bazı çıkarımlarda bulunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî
• Mesnevî
• Ali Şîr Nevâyî
• Takva
• Metafor.

Metaphors of Piety in the Mathnavı-I Sharif an Ali Sher Navoi's Turkish Divans

Öz

Taqwa, meaning to protect or abstain, is a religious and Sufi term that conveys the idea of fearing God, abandoning what He has forbidden, and fulfilling His commands to earn His approval. Taqwa holds a significant place in Islam and Sufism. In short, taqwa is the ability of a servant to restrain their desires through fear of God or respect for Him. In this respect, taqwa is like a shield that protects a person from becoming enslaved by their desires. Mevlânâ Jelâleddin-i Rûmî's (1207-1273) Mathnavi, a work containing religious Sufi advice, was highly acclaimed and has been translated into many languages. Mathnavi dictionaries and commentaries have also been prepared. In the Masnavi, Mevlânâ Jelâleddin-i Rûmî emphasizes the importance of piety, a central tenet of Islam and Sufi culture. Metaphor is one way artists imbue language with an aesthetic quality. One of the objectives of this study is to reveal how Mevlânâ Jelâleddin-i Rûmî perceives, interprets, and describes piety in the Masnavi, and to explain the metaphors related to piety found in the work. Ali Sher Navoi (1441-1501) is one of the distinguished figures of Turkish literature. In his divans (Gara'ibü's-Sıgâr), Nevâdirü’ş-Şebâb, Bedâyi'u'l-Vasat, and Fevâyidü’l-Kiber), he comprehensively addressed the concept of piety, exploring it within various imaginations and conceptions. Another aim of this study is to explain the framework within which Ali Sher Navoi addressed piety in the aforementioned four Turkish divans and to examine the metaphors of piety that appear in these divans. Furthermore, the metaphors of piety created by Mevlânâ Jelâleddin-i Rûmî and Ali Sher Navoi are compared using graphics to highlight differences and similarities and draw conclusions.

Kaynakça

1. Akalın, Şükrü Halûk vd. (2011), Türkçe Sözlük, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Arpaguş, Sâfi (2008), Mevlânâ ve İslâm, İstanbul, Vefa Yayınları.
3. Ateş, Süleyman (1988). Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsîri, C. 1, İstanbul, Yeni Ufuklar Neşriyat.
4. Bilmen, Ömer Nasuhi (1967), Dinî ve Felsefî Ahlâk Lügatçesi, İstanbul, Bilmen Basımevi.
5. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed bin İsmail bin İbrâhim el-Cu’fî (1413/1992), el-Câmiu’s-Sahîh, İstanbul, Çağrı Yayınları.
6. Cebeci, Oğuz (2013), Metafor ve Şiir Dilinin Yapısal Özellikleri, İstanbul, İthaki Yayınları.
7. Cebecioğlu, Ethem (2010), Tasavvuf Klasikleri, İstanbul, Erkam Matbaacılık.
8. Cebecioğlu, Ethem (2014), Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ankara, Otto Yayıncılık.

9. Ceyhan, Semih (2004), “Mesnevî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 29, s. 325-334.
10. Davudoğlu, Ahmed (1977), Sahîh-i Müslim Tercüme ve Şerhi, İstanbul, Sönmez Neşriyat.
11. Devellioğlu, Ferit (2003), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara, Aydın Kitabevi.
12. Doğan, Muhammed Nur (2008). “Divan Şiirinde Şarap Metaforları”, Türk Dili ve Edebiyatı, S.38, s. 68-86.
13. Durgut, Hüseyin (1995), Şeyh Süleyman Efendi-i Buhârî Lügât-ı Çağatay ve Türkî-i Osmânî (Cild-i Evvel),
14. Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi.
15. Ebû Abdirrahmân Ahmed bin Şuayb (1992), Sünenü’n-Nesâî, İstanbul, Çağrı Yayınları.
16. Ebû Dâvûd, Süleymân bin el-Eş’as bin İshâk el-Ezdî es-Sicistânî (1409/1988), Sünenü Ebî Dâvûd, (Thk. Kemâl
17. Yûsuf el-Hût), Beyrût, Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye.
18. Erginli, Zafer (2006), Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul, Kalem Yayınları.
19. İbn Mâce, Muhammed bin Yezîd (1992), Sünenu İbn Mâce, İstanbul, Çağrı Yayınları.
20. Kaçalin, Mustafa Sinan (2011), Niyâzî Nevâyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar El-Lügâtu’n-Nevâiyye ve’- İstişhâdâtü’l-Çaġatâ’iyye, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Karabey, Turgut (2017). Nesîmî Hayatı-Sanatı-Eserleri-Bazı Şiirlerinin Açıklamaları. Ankara: Akçağ Yayınları.
22. Karaman, Hayrettin vd. (2014). Kur’an Yolu Meâli, Ankara, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
23. Kanar, Mehmet (2010). Arapça-Türkçe Sözlük, İstanbul, Say Yayınları.
24. Kartal, Ahmet (2021). Lügat-i Nâcî, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
25. Kuşeyrî (1978), Kuşeyrî Tasavvufun İlkeleri I (Risâle-i Kuşeyrî), (Çeviren: Tahsin Yazıcı) İstanbul, Kervan Kitapçılık.
26. Lakoff, George ve Johnsen, Mark (2015), Metaforlar (Hayat, Anlam ve Dil), (Çeviren: Gökhan Yavuz Demir) İstanbul, İthaki Yayınları.
27. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1995), Mesnevî I, (Çeviren: Veled İzbudak), İstanbul, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
28. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1995), Mesnevî II, (Çeviren: Veled İzbudak), İstanbul, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
29. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1995), Mesnevî III, (Çeviren: Veled İzbudak), İstanbul, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
30. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1995), Mesnevî IV, (Çeviren: Veled İzbudak), İstanbul, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
31. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1995), Mesnevî V (Çeviren: Veled İzbudak), İstanbul, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
32. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1988), Mesnevî VI, (Çeviren: Veled İzbudak), İstanbul, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
33. Muallim Nâcî (2021). Lügat-i Nâcî (Hazırlayan: Ahmet Kartal), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
34. Muratoğlu, Atillâ (2018), Sabır, Konya, Damla Ofset Anonim Şirketi.
35. Mütercim Âsım Efendi (2013), El-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi, (Hazırlayan: Mustafa Koç, Eyyüp Tanrıverdi), İstanbul, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
36. Onay, Ahmet Talât (2016), Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, (Hazırlayan: Cemal Kurnaz), Ankara, Berikan Yayıncılık.
37. Öngören, Reşat (2004), “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 29, s. 441-448.
38. Pala, İskender (2003) Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: LM Yayınları.
39. Rahimi, Ferhad (2016), Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü, Doktora Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
40. Redhouse, James W. (2016). Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye. Haz. Recep Toparlı, Betül Eyövge Yılmaz, Yaşar Yılmaz. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.Redhouse James (2016), Müntahabât-ı Lügât-i Osmâniyye, (Hazırlayan: Recep Toparlı, Betül Eyövge Yılmaz, Yaşar Yılmaz), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
41. Saygın, Muhterem (2022). Ali Şîr Nevâyî’nin Garâ’ibü’s-Sıgar Adlı Divanının Tahlili. Doktora Tezi, Denizli: Pamukkale Üniversitesi.
42. Saygın, Muhterem (2023). Ali Şîr Nevâyî’nin Garâ’ibü’s-Sıgar Adlı Divanında Allah Tasavvuru, TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, Sayı/Issue: 34, s. 190- 25.
43. Schimmel, Annemarie (1999). İslam’ın Mistik Boyutları. Çev. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
44. Şemseddin Sami (1978), Kâmûs-ı Türkî, İstanbul, Çağrı Yayınları.
45. Taberî, Muhammed bin Cerîr (2000), Câmiu’l-beyân fi te’vîli’l-Kur’ân, (Thk: Ahmed Muhammed Şâkir), b.y. Müessetü’r-risâle.
46. Tatcı, Mustafa (2016). UNESCO 2016 Hoca Ahmed Yesevî Yılı Anısına Dîvân-ı Hikmet Hoca Ahmed Yesevî, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi İnceleme-Araştırma Dizisi, Yayın No: 29, ISBN: 978-9944-237-35-2, Ankara.
47. Tirmizî (1356/1937-1382/1962), el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ: Sünenü’t-Tirmiẕî, (Nşr: Ahmed Muhammed Şâkir), Kahire, V, 736, 738.
48. Uludağ, Süleyman (2010), “Takva”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 39, s. 484-486.
49. Ünlü, Suat (2013), Çağatay Türkçesi Sözlüğü, Konya, Eğitim Yayınevi.
50. Yardım, Ali. (2008), Mesnevî Hadîsleri, İstanbul, Damla Yayınevi.