The Construction of Architecture in Mysticism and the Approach to Islamic Architecture

Öz

This article examines the formative impact of mystical thought on architecture, focusing on Islamic architectural traditions through an analytical and interpretive methodology. The central hypothesis is that Islamic architecture is not merely an aesthetic or functional practice; rather, it is a spatial language in which Sufi ontology and metaphysical imagination become embodied. The study adopts a qualitative design, combining hermeneutic textual analysis, conceptual inquiry, and comparative case study. In the textual corpus, Ibn ʿArabī’s notions of manifestation and orientation, al-Ghazālī’s metaphysics of nūr, and Suhrawardī’s Illuminationist cosmology are discussed; in the architectural corpus, light, centrality, domes, geometry, calligraphy, and intentional emptiness are analyzed together. The cases include Isfahan in Iran, Samarkand–Bukhara in Uzbekistan, and Seljuk–Ottoman continuities in Türkiye. Findings indicate that tawḥīd becomes legible through symmetry and rhythm; nūr through calibrated light regimes; and fanāʾ–baqāʾ through strategies of emptiness, thresholds, and continuity. The article argues that Islamic sacred space can be approached as a technology of consciousness that mediates the human encounter with the transcendent.

Anahtar Kelimeler

• Mysticism
• Islamic Architecture
• Space
• Metaphysics
• Sufism

Mistisizmde Mimarlığın İnşası ve İslami Mimariye yaklaşım

Öz

Bu makale, mistik düşüncenin mimarlık üzerindeki kurucu etkisini, özellikle İslami mimari bağlamında analitik-tahlilî bir yöntemle incelemeyi amaçlamaktadır. Temel hipotez, İslami mimarlığın yalnızca estetik veya işlevsel bir pratik olmadığı; tasavvufî ontoloji ve metafizik tasavvurun mekânda cisimleşmiş bir dili olduğudur. Nitel araştırma yaklaşımıyla hermeneutik metin çözümlemesi, kavramsal analiz ve karşılaştırmalı vaka incelemesi birlikte kullanılmıştır. Metin analizinde İbn Arabî’nin tecelli ve yönelim fikri, Gazâlî’nin nûr metafiziği ve Sühreverdî’nin işrâkî kozmolojisi; mimari analizde ise ışık, merkez, kubbe, geometri, yazı ve boşluk öğeleri değerlendirilmiştir. Alan tespitleri kapsamında İran’da İsfahan (Şeyh Lütfullah ve İmam/Şah Camii çevresi), Özbekistan’da Semerkand–Buhara (Registan medreseleri, Timurlu mirası) ve Türkiye’de Selçuklu–Osmanlı çizgisi (külliye, kubbe ve iç mekân sürekliliği) seçilmiş; yapıların mekânsal kurgusu mistik kavramlarla ilişkilendirilerek okunmuştur. Bulgular, tevhid ilkesinin simetri/ritim, nûr kavramının ışık rejimi, fenâ–bekâ düşüncesinin boşluk ve süreklilik stratejileri üzerinden mekâna taşındığını göstermektedir. Makale, İslami mimarinin kutsal mekân üretimini mistik bir bilinç teknolojisi olarak yeniden düşünmeyi önerir.

Anahtar Kelimeler

• Mistisizm
• İslami Mimari
• Mekân
• Metafizik
• Tasavvuf

Kaynakça

1. Ardalan, N., & Bakhtiar, L. (1973). The sense of unity: The Sufi tradition in Persian architecture. University of Chicago Press. (xviii + 151 pp.).
2. Burckhardt, T. (2009). Art of Islam: Language and meaning. World Wisdom. (Toplam sayfa: 272).
3. Corbin, H. (1998). The man of light in Iranian Sufism. Omega Publications. (Toplam sayfa: 174).
4. Gazâlî. (2011). Mişkâtü’l-envâr (S. Uludağ, Çev.). Kabalcı Yayınları. (Toplam sayfa: 168).
5. Goudarzi, M., Bemanian, M., & Leylian, M. (2020). Geometrical analysis of architectural drawings in the Shah-mosque Isfahan. Curved and Layered Structures, 7, 68–79. https://doi.org/10.1515/cls-2020-0007
6. Grabar, O. (1987). The formation of Islamic art (Rev. & enl. ed.). Yale University Press. (Toplam sayfa: 256). İbn Arabî. (2008). Fütûhât-ı Mekkiyye (Cilt II). Dâru’s-Sâdır.
7. Matracchi, P., & Sadeghi Habibabad, A. (2021). Explaining and evaluating the quality of “light” in religious environments and its effect on spirituality. Frontiers of Architectural Research, 10(4), 803–820. https://doi.org/10.1016/j.foar.2021.06.001
8. Mohammadi, N. (2023). Exploring the hidden geometry in the physical of sacred architecture: A case study in traditional Islamic architecture of Iran. Journal of Architectural Conservation, 29(4). https://doi.org/10.1080/16874048.2023.2277084

9. Nasr, S. H. (1987). Islamic art and spirituality. State University of New York Press. (Toplam sayfa: 198).
10. Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli. (213 pp.).
11. Payandeh, M., Hariri, A., & Hakim, N. (2024). Analyzing spiritual messages in the geometric and numeric
12. Patterns of the Sheikh Lotfollah Mosque based on Islamic cosmology. Journal of Islamic Architecture, 8(2), 295–305. https://doi.org/10.18860/jia.v8i2.26516
13. Sakkal, M. (2018). Intersecting squares: Applied geometry in the architecture of Timurid Samarkand. The Journal of Architecture, 23(5), 1–20. https://doi.org/10.1080/17513472.2018.1468178
14. Schimmel, A. (1975). Mystical dimensions of Islam. University of North Carolina Press. (Toplam sayfa: 506).