Common Religious-Epic Sagas of the Oghuz Turks

Öz

An epic (epos) is an idealized artistic memory created by a people about their own history. From the mid-first millennium BCE, Turks appeared on the historical stage, spreading across a vast geography from the Sayan Mountains to the Pacific Ocean, from the Aral Sea to the Caspian Sea. These lands later became known as Turkestan. The Turks' rich worldview and traditions of statehood are reflected in ancient epics such as "Grey Wolf", "Oghuz Khagan," and "Alp Er Tonga." Among Turkic peoples, the Oghuz stand out, particularly for their strong state traditions. Scholars divide their history into three periods: ancient, medieval, and modern. Sources such as Rashid al-Din mention that the Oghuz were divided into 24 tribes. Today, the term "Oghuz" primarily refers to the Turks of Turkey and Azerbaijan, the Turkmens, and the Gagauz. Their differentiation intensified after adopting Islam, which also contributed to geographic stabilization. From the 10th century, with their conversion to Islam, the term "Turkman" emerged, and under the Seljuk alliance, Islam and Oghuz culture spread throughout the Middle East. Religious leaders, alongside Seljuk forces, helped spread Islam in newly conquered lands. During this period, religious-heroic epics such as "Battal Gazi," "Danishmend Gazi," and "Saltukname" became widespread. These epics were considered both ideologically and politically significant and were supported by the state. The "Book of Dede Qorqud," transcribed in the 16th century, combines elements of heroism and religious heroism. It stands as a cultural memory of the Oghuz who spread Islam and shows thematic parallels with other similar epics.

Anahtar Kelimeler

• epic
• epos
• Turk
• Oghuz
• Azerbaijan
• Anatolia

Oğuz Türklerinin Ortak Dinî- Epik Destanları

Öz

Epos halkın kendi tarihi hakkında yarattığı idealleştirilmiş sanatsal hafızadır. MÖ 1. binyılın ortalarından itibaren tarih sahnesine çıkan Türkler, Sayan Dağları’ndan Pasifik Okyanusu’na, Aral Gölü’nden Hazar Denizi’ne kadar geniş bir coğrafyaya yayılmış, bu topraklar sonraları Türkistan adıyla anılmıştır. Türklerin zengin dünya görüşü ve devletçilik gelenekleri “Bozkurt”, “Oğuz Kağan”, “Alp Er Tonga” gibi eski destanlarda yansımasını bulmuştur. Türk halkları arasında Oğuzlar, özellikle devletçilik gelenekleri açısından öne çıkmıştır. Oğuz tarihi üç döneme ayrılır: eski, orta ve yeni dönemler. Reşideddin gibi kaynaklarda Oğuzların 24 boydan oluştuğu belirtilir. Günümüzdeki Oğuzlar denildiğinde başlıca Türkiye, Azerbaycan Türkleri, Türkmenler ve Gagavuzlar kastedilir. Oğuzların farklılaşması İslam’ın kabulüyle artmış, bu din onların coğrafi istikrarına da etki etmiştir. X. yüzyılda İslam’ı kabul eden Oğuzlar için “Türkmen” etnonimi kullanılmaya başlanmış ve Selçuklu ittifakıyla birlikte İslam ve Oğuz kültürü Yakın Doğu’ya yayılmıştır. Selçuklularla birlikte dini liderler de yeni topraklara İslam’ı taşımıştır. Bu dönemde “Battal Gazi”, “Danişmend Gazi”, “Saltukname” gibi dini-epik temalı destanlar yaygınlaşmıştır. Bu destanlar hem ideolojik hem de siyasi bakımdan önemli kabul edilmiş ve devlet tarafından desteklenmiştir. XVI. Yüzyılda yazıya geçirilen “Kitab-ı Dede Korkut” ise hem kahramanlık hem de dini-epik özellikler taşıyan, İslam’ı yaydıran Oğuzların kültürel hafızası olarak öne çıkar ve diğer destanlarla benzerlikler gösterir.

Anahtar Kelimeler

• epos
• destan
• Türk
• Oğuz
• Azerbaycan
• Anadolu

Kaynakça

1. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. (2004). Altı cilddə (Cilt 1, s. 23–78). Elm.
2. Cəfərov, N. (2004). Qədim türk ədəbiyyatı (s. 41–96). Az Ata M.
3. Golden, P. B. (1992). An introduction to the history of the Turkic peoples (pp. 55–89). Otto Harrassowitz.
4. İslam Ansiklopedisi. (2007). Cilt 33 (s. 112–130). İSAM.
5. Kafesoğlu, İ. (1984). Türk millî kültürü (s. 88–115). Boğaziçi.
6. Koroğlu, X. (1999). Oğuz qəhrəmanlıq eposu (s. 9–34). Yurd.
7. Lord, A. B. (2000). The singer of tales (pp. 1–45). Harvard University Press.
8. Ocak, A. Y. (1992). Türk halk inançlarında menkıbe (s. 61–92). TTK.

9. Peacock, A. C. S. (2015). The Great Seljuk Empire (pp. 67–104). Edinburgh University Press.
10. Sümer, F. (1999). Oğuzlar (s. 121–176). Türk Tarih Kurumu.
11. Təhmasib, M. H. (1972). Azərbaycan xalq dastanları (s. 201–245). Elm.
12. Turan, O. (2017). Türk cihan hâkimiyeti mefkûresi tarihi (s. 133–189). BXQR.
13. Zeynalov, F. (1981). Türkologiyaya giriş (s. 17–39). Maarif.
14. Zhirmunsky, V. (2017). Xalq qəhrəmanlıq eposu (s. 5–28). Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi.