تأثیر سنتهای مولوی در کتاب مبدأ النور اثر بابا رحیم مشرب

Öz

این مقاله به بررسی تأثیر عمیق مثنوی معنو ی مولانا جلا لالدین رومی بر ادبیات ازبکی، با تمرکز ویژه بر آثار بابا رحیم مشرب میپردازد. با تحلیل انتقادی مبدأ نور اثر مشرب، که شرحی شاعرانه بر مثنوی است، این مطالعه نشان میدهد که اندیشه های عرفانی و فلسفی رومی، به ویژه مفاهیم عشق الهی، فنا (fanā) و اتحاد با مطلق (tawḥīd) ، چگونه ابعاد موضوعی و معنوی شعر کلاسیک ازبکی را شکل داد هاند . تطبیق مشرب نشا ندهنده ترکیبی از اخلاقیات صوفیانه، ارز شهای انسانی و آموز ههای تربیتی است که میراث فرهنگی و ادبی جهان فارسیزبان را با سنت شعر ازبکی پیوند میدهد. مقاله همچنین تکنیکهای روایی و شعری را بررسی میکند که مشرب از طریق آنها اندیش ههای رومی را درونی کرده و همزمان آنها را برای مخاطبان عصر خود قابل فهم ساخته است. این مطالعه به درک انتقال افکار رومی فراتر از مرزهای ادبی فارسی کمک کرده و نقش مشرب در حفظ سنت شعر عرفانی در آسیای مرکزی را برجسته م یسازد .

Anahtar Kelimeler

• شعر عرفانی
• ادبیات ازبک
• غزلها
• رومی
• بابارحیم مشرب
• تصوف
• عشق الهی
• فنا

The Influence of Mawlawi Traditions in the Book Mabda’-al-Nur by Baba Rahim Mashrab

Öz

This article explores the profound influence of Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī’s Masnavi-ye Ma ‘navi on Uzbek literature, with a particular focus on the works of Bābā Raḥīm Mashrab. By critically analyzing Mashrab’s Mabda’-yi Nūr, a poetic commentary on the Masnavi, this study highlights how Rūmī’s mystical and philosophical ideas—especially those concerning divine love, annihilation (fanā), and unity with the Absolute (tawḥīd)—shaped the thematic and spiritual dimensions of Uzbek classical poetry. Mashrab’s adaptation demonstrates a synthesis of Sufi ethics, humanistic values, and didactic motifs, bridging the cultural and literary heritage of the Persianate world with Uzbek poetic tradition. The article further examines the narrative and lyrical techniques through which Mashrab internalized Rūmī’s thought, making it accessible to his contemporaries while preserving the essence of mystical experience. This study contributes to understanding the transmission of Rūmī’s ideas beyond Persian literary boundaries and underscores Mashrab’s role in sustaining the mystical poetic tradition in Central Asia.

Anahtar Kelimeler

• Rūmī
• Bābā Raḥīm Mashrab
• Sufism
• ghazals
• divine love
• annihilation (fanā)
• mystical poetry
• Uzbek literature.

Baba Rahim Mashrab'ın Mebda'-el-Nur Kitabında Mevlevî Geleneklerinin Etkisi

Öz

Bu makale, Mevlana Celaleddin Rumi'nin Mesnevi-i Ma'nevi'sinin Özbek edebiyatı üzerindeki derin etkisini, özellikle Baba Rahim Meşrab'ın eserlerine odaklanarak inceliyor. Meşrab'ın Mesnevi üzerine yazdığı şiirsel bir tefsir olan Mabda'yı Nur'u eleştirel bir şekilde analiz eden bu çalışma, Rumi'nin mistik ve felsefi fikirlerinin -özellikle ilahi aşk, yok oluş (fanā) ve Mutlak Varlıkla birlik (tevhid) ile ilgili olanların- Özbek klasik şiirinin tematik ve manevi boyutlarını nasıl şekillendirdiğini vurguluyor. Meşrab'ın uyarlaması, Sufi etiği, hümanist değerler ve didaktik motiflerin bir sentezini sunarak Fars dünyasının kültürel ve edebi mirasını Özbek şiir geleneğiyle birleştiriyor. Makale, Mashrab'ın Rumi'nin düşüncesini içselleştirdiği, çağdaşlarına anlaşılır kıldığı ve mistik deneyimin özünü koruduğu anlatı ve lirik tekniklerini daha ayrıntılı olarak inceliyor. Bu çalışma, Rumi'nin fikirlerinin Fars edebiyatı sınırlarının ötesine nasıl aktarıldığını anlamaya katkıda bulunuyor ve Mashrab'ın Orta Asya'daki mistik şiir geleneğini sürdürmedeki rolünü vurguluyor.

Anahtar Kelimeler

• Rūmī
• Bābā Raḥīm Meşrab
• Tasavvuf
• gazeller
• ilahi aşk
• felâket (fena)
• tasavvuf şiiri
• Özbek edebiyatı.

Kaynakça

1. Alisher Navoiy. (1983). Mahbub ul-qulub. T. Gʻ. Gʻulom nomidagi ASN.
2. Asqar Mahkam. (2003). Analhaq. A. Qodiriy press. Tashkent.
3. Badiuzzamon Furo ‘zonfar. (1379). Sharhi Ahvoli Mavlono. –Tehron,
4. Badriddinova, N. S. (2024). Concept of Light and its Mystical and Philosophical Essence in Boborahim Mashrab’s Work “Mabdai Nur”. Buletin Antropologi Indonesia, 2(1), Article 7. https://doi.org/10.47134/bai.v2i1.3403
5. Chittick, W. C. (1983). The Sufi Path of Love: The Spiritual Teachings of Rūmī. SUNY Press.
6. Foruzanfar, B. (2000). Sharh-e Ahvāl-e Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī. Tehran: Zavvar.
7. Gedik, S. (2011). Language characteristics of Bābā Rahim Mashrab’s Kitab-ı Mabda-i Nur Masnavi. Journal of Turkish Studies. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.2525 Iste ‘lomi, M. (2001). Masnavi-ye Maʿnavi: Muqaddima. Tehran.
8. Karshiyeva, X., & Norkulova, S. (2024). “Mabdai Nur”da ta’limiy-axloqiy masalalar talqini. Modern Science and Research. https://doi.org/10.5281/zenodo.14329977 Kristeva, J. (1980). Desire in Language. Columbia University Press.

9. Mabdayi nur” (1994) Saylanma (g ‘azallar va mustazodlar). “Fan”, Toshkent
10. Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam. University of North Carolina Press.
11. Shoaliyeva, N. (2025). A look at the translation of Rūmī’s Masnavi in Uzbekistan. Scientific Mysticism and Literature Journal, 1(1), 36–40.
12. Shoaliyeva N. (2023) بررسی مثنوی معنوی در ازبکستان و احمیت زن در آثار مولان ا // 750th anniversary of the death of Jelaleddin Muhammed Belhi (Rumi), the 8th International Rumî Congress will be organized by the Near East University, Rumi Research Institute, on 14-17 December in Turkey. 253-260pp.
13. Shoaliyeva N. (2025) Understanding Mysticism in Alisher Navoi’s “Foniy” Divan. European International Journal of Philological Sciences, eISSN: 2751-1715, p, ISSN: Published Date -03-17, Pages 17-20,