Analysis of Edward Fitzgerald’s Rendering of Omar Khayyam’s Rubaiyat within the context of Translation Studies, Hermeneutics, and Literary Psychology

Öz

The aim of this study is to update the messages conveyed through translations by reinterpreting the shared values humanity requires in light of contemporary perceptions. The primary objective of the study is to describe the translations of rubais to be analysed from the perspective of the interpretive translation theory pioneered by Danica Seleskovitch and Marianne Lederer (1960), and to provide examples using the rubai translations of various translators. Another aim of the study is to re-examine, interpret and remind us of Hayyam through the lens of contemporary consciousness, particularly regarding issues such as unity, integrity, and shared human understanding needs that the world and humanity require today. Comparisons and interpretations of the rubai translations have been made through the lens of Friedrich Schleiermacher’s (1977) methods in translation studies and hermeneutics, literary-psychological assessments, the East-West axis, past-future perspectives, the philosophy of unity, and the originality of translations. It has been observed that Hayyam’s timeless quatrains continue to capture the spirit of the age. Comparisons and interpretations of the rubai translations have been made through the lens of Friedrich Schleiermacher’s (1977) methods in translation studies and hermeneutics, literary-psychological assessments, the East-West axis, past-future perspectives, the philosophy of unity, and the originality of translations. It has been observed that Hayyam’s timeless quatrains continue to capture the spirit of the age.

Anahtar Kelimeler

• Translation Studies
• Hermeneutics
• Literal Phschology
• Omar Khayyam
• Edward Fitzgerald

Edward Fitzgerald’ın Ömer Hayyam Rubai Çevirilerinin Çeviribilim, Yorumbilim ve Edebî Psikoloji Açısından Analizi

Öz

XI. yüzyılda yaşayan İran’ın önemli bilim insanlarından biri olan Ömer Hayyam’ın XVIII. Yüzyılda Batı'da rubaileriyle tanınan “İngiliz Hayyam” olarak anılan ve Hayyam’ın rubailerine yaptığı çeviriyle Doğu-Batı arasındaki köprüleri kuran, insanın manaya bakışını farklı diller ve yorumlamalarla önüne açan Edward Fitzgerald’ın çevirileri günümüzde hâlen okunmaktadır. Yapılan çalışmada, Hayyam’ın Farsça özgün hâliyle Fitzgerald’ın İngilizce yorumu, Abdülbaki Gölpınarlı, Sabahattin Eyüpoğlu ve Ahmet Kırca’nın Türkçe çevirileri, çeviribilim, yorumbilim ve edebî psikoloji açısından analiz edilmiştir. Çalışmada, insanlığın ihtiyaç duyduğu ortak değerlerin günümüz algısıyla yeniden yorumlanarak çeviriye yansımaları üzerinden iletilen mesajların güncellenmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın asıl amacı, Danica Seleskovitch ve Marianne Lederer'in (1960) öncülüğünü yaptığı yorumlayıcı çeviri kuramı açısından analiz edilecek rubai çevirilerinin betimlemesini yapmak ve farklı çevirmenlerin rubai çevirileriyle örneklendirilmesini sağlamaktır. Çalışmanın bir diğer amacı, günümüzde dünyanın ve insanlığın ihtiyaç duyduğu birlik, bütünlük ve insani anlayışta ortaklık gibi hususlarda, bugünkü bilinçle Hayyam’ı yeniden ele almak, yorumlamak ve hatırlatmaktır. Friedrich Schleiermacher'in (1977) çeviribilim ve yorumbilim yöntemleri, edebî psikoloji değerlendirmeleri, Doğu-Batı ekseni, geçmiş-gelecek bakış açıları, birlik felsefesi ve çevirilerin özgünlüğü üzerinden rubai çevirilerinde karşılaştırma ve yorumlamalar yapılmıştır. Hayyam’ın zamansız rubailerinin bu çağda da zamanın ruhunu yakaladığı gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çeviribilim
• Yorumbilim
• Edebi Psikoloji
• Ömer Hayyam
• Edward Fitzgerald

Kaynakça

1. Aksan, D. (2020). Türkçeye Yansıyan Türk Kültürü. Bilgi Yayınevi.
2. Aminrazavi, M. (2013). The wine of wisdom: The life, poetry and philosophy of Omar Khayyam. Oxford: neworld Publications.
3. Andı, M.F. (1999). Türkçede Rubaiyat-ı Hayyam tercümeleri. İstanbul İlmi Araştırmalar 7 (9–29).
4. Bassnett, S. (2002). Translation Studies. Routledge.
5. Bekhrad, J. (25 Ocak 2018) BBC News Türkçe. Culture Ömer Hayyam'ın Rubaileri: Tarihin en muhteşem kitabı. https://www.bbc.com/turkce/vert-cul-42792690
6. Bergneysî, K. (2004). Hekîm Ömer Hayyam ve Rubâiyât. Tahran.
7. Berkhrad, J. (11 January 2018). BBC News Culture. The Rubaiyat: History’s most luxurious book of poetry? https://www.bbc.com/culture/article/20180111-the-rubaiyat-historys-most-luxurious-book-of-poetry
8. Cole, J. (2020). The Rubaiyat of Omar Khayyam, A New Translation from the Persian. I.B.Tauris.

9. Dehbâşî, A. (Ed.). (2003). Mey o Mînâ: Seyrî der zendegî o âsâr-i Hakîm Ömer Hayyâm-i Nişâbûrî. Tahran.
10. Dokumacı, N. (2024). Ömer Hayyam Hayatı, Düşüncesi, Eserleri, Rubaileri. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 13(39), 775–780. https://izlik.org/JA28BM36GN
11. Eyüboğlu, S. (2003). Ömer Hayyam Rubailer. Türkiye İş Bankası Yayınları.
12. Fitzgerald, E. (2018). Türkiye İslam Ansiklopedisi. TDV. Yayınları
13. Fitzgerald, E. (1993). The Rubaiyat of Omar Khayyam. Wordsworth Editions Limited.
14. Güzelyüz, A. (2020). Ömer Hayyam: Hayatı, düşüncesi, eserleri ve rubaileri. Demavend Yayınları.
15. Güzelyüz, A. (2021). Ömer Hayyam rubailerinin dünya dillerine çevirilerine bir bakış. İçinde İ. Söylemez (Ed.), Afganistan-İran-Tacikistan: Dil ve edebiyat yazıları (ss. 243–250). Demavend Yayınları.
16. Gölpınarlı, H. (2023). Hayyam ve Rubaileri. Inkilap Kitabevi.
17. Hayyam, Ö. (2013). Rubailer. Liya Yayınları.
18. Kanberî, M. R. (2005). Hayyamnâme (2. bs.). Tahran.
19. Kaya, M. (2023). Yorumlayıcı Çeviri Kuramı Açısından Albert Camus’nün “Yabancı” Adlı Romanının Çevirilerinin İncelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (37), 140114012. DOI: 10.29000/ rumelide.1406027.
20. Kırca, A. (2006). Ömer Hayyam Rubaileri. Ötüken Yayınevi.
21. Kurtuluş, R. (2018). "Fitzgerald, Edward", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/Fitzgerald-edward (E.T.: 23.04.2026).
22. Lefevere, A. (1992). Translating Literature. MLA.
23. Kırlangıç, H. (2018). Ömer Hayyam. TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/omer-hayyam#2-fars-edebiyatinda (23.04.2026).
24. Özcan, O. (2019). Yazın çevirisi incelemelerinde yorumlayıcı çeviri kuramı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 587–603.
25. Özgül, M. K. (2007). Tanzimat’tan Cumhuriyet'e klasik edebiyat çalışmaları (1839-1922). Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (9), 47–172.
26. Paker, S. (2002). Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture. Boğaziçi University Press.
27. Sığırcı, İ. (2022). Çeviri Felsefesi. Nobel Yayıncılık.
28. Sönmez, K. (2025). Akıl ve Kalp Eğitiminde Bilimin Rolü. Ömer Hayyam ve Bilime Katkısı (ss. 160-165). Umay Yayınevi.
29. Unat, Y. (2018). Ömer Hayyam. TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/omer-hayyam#1 (23.04.2026).
30. Uslu, M. (2020). Yorum ve Çeviri. Hermeneutik Bir Bakış. Çeviribilim Yayınları.
31. URL: https://www.gercekedebiyat.com/haber/hayyam-uzerine-sabahattin-eyuboglu (Erişim Tarihi: 18.07.2026)