تبدیل نوشتار به فضا: خوانش هرمنوتیکی کتیبه‌های عثمانی و تابلوهای خوشنویسی در ایاصوفیه بر اساس مفهوم صورت و معنا در اندیشه مولانا

Öz

ایاصوفیه یکی از مهم‌ترین سازه‌های چندلایه تاریخی است که هویت معماری، مذهبی و فرهنگی آن حاصل تغییرات و الحاقات متوالی عناصر از دوره‌های مختلف است. یکی از مهم‌ترین لایه‌های دوره عثمانی، کتیبه‌ها و تابلوهای خوشنویسی بزرگ واقع در فضای مرکزی است. این تابلوها که حاوی نام‌های الله، پیامبر اسلام، خلفا، امام حسن و امام حسین هستند، در درجه اول موضوع مطالعه جامع در مورد تاریخ خوشنویسی، ویژگی‌های کتب جلالی-طولوس، ساختار خوشنویسان، محتوای مذهبی و جزئیات مرمت هستند. با این حال، رابطه بین محتوای نوشتاری، قالب بصری، مقیاس حجمی، موقعیت معماری و تجربیات معنوی ناشی از ترکیب این محصولات در فضا کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مطالعه همچنان به تجزیه و تحلیل کتیبه‌های عثمانی و تابلوهای کلاه ایاصوفیه می‌پردازد و بر شکل و معنای آنها در اندیشه مولانا تمرکز دارد. روش تحقیق دقیق و مبتنی بر مطالعات موردی، تحلیل اسناد تاریخی، خوانش بصری، تحلیل فضایی و تفسیر هرمنوتیکی است. نمونه اصلی تحقیق شامل هشت تابلوی تصویری منسوب به قاضی عسکر مصطفی عزت افندی است. این ترکیب‌بندی از نظر محتوای متنی، فونت، دامنه، هندسه، مقیاس، موقعیت مکانی، درجه خوانایی، ظاهر و معنای نمادین، بنیادی است. هدف از این تحقیق نشان دادن این است که کتیبه‌های ایاصوفیه صرفاً عناصر تزئینی یا حاملان منفعل نام‌های مقدس نیستند. فرم سازمان‌یافته فوق بشری، یک سوم واضح، تضاد بین متن طلایی و پس‌زمینه تیره و قرارگیری فضای مرکزی، متن را از یک متن صرفاً قابل خواندن به یک نشانه مکانی و تجربی تبدیل می‌کند. بر اساس بیان مولانا از فرم و معنا، فرمول بیرونی این محصول مانعی برای درک نیست، بلکه وسیله‌ای برای گذار از جنبه‌های مرئی به جنبه‌های مرئی است. بنابراین، کتیبه‌ها را می‌توان به عنوان آستانه‌های متنی و مکانی در نظر گرفت که حافظه اسلامی بنا، اعمال مذهبی آن و ادراک معنوی تصاویر را بازتولید می‌کنند.

Anahtar Kelimeler

• ایاصوفیه،
• مولانا،
• صورت و معنا،
• خوشنویسی عثمانی،
• فضای مقدس،
• حافظه مکانی

Transforming Writing into Space: A Hermeneutical Reading of Ottoman Inscriptions and Calligraphic Panels in Hagia Sophia Based on Rumi's Concept of Form and Meaning in Thought

Öz

Hagia Sophia is one of the most important historically multi-layered structures, its architectural, religious, and cultural identity resulting from successive changes and additions of elements from different periods. One of the most significant layers from the Ottoman period is the inscriptions and large calligraphic panels located in the central space. These panels, containing the names of Allah, the Prophet of Islam, the Caliphs, Imam Hasan, and Imam Hussein, are primarily the subject of comprehensive study regarding the history of calligraphy, the characteristics of Jalali-Tulus books, the structure of calligraphers, religious content, and restoration details. However, the relationship between written content, visual format, volumetric scale, architectural location, and the spiritual experiences arising from the combination of these products in space has received less attention. This study continues to analyze the Ottoman inscriptions and hat panels of Hagia Sophia, focusing on their form and meaning in Rumi's thought. The research method is detailed and based on case studies, historical document analysis, visual reading, spatial analysis, and hermeneutical interpretation. The main sample of the research consists of eight figural panels attributed to Qadi Askar Mustafa Ezzat Efendi. This composition is fundamental in terms of textual content, font, scope, geometry, scale, spatial location, degree of readability, appearance, and symbolic meaning. The aim of the research is to show that the Hagia Sophia inscriptions are not merely decorative elements or passive carriers of sacred names. The superhuman organized form, the clear third, the contrast between the gold text and the dark background, and the placement of the central space transform the text from a purely readable text into a spatial and experiential sign. Based on Rumi's expression of form and meaning, the external formula of this product is not an obstacle to understanding, but rather a means of transition from the visible to the visible aspects. Therefore, the inscriptions can be considered as textual and spatial thresholds that reproduce the Islamic memory of the building, its religious practices, and the spiritual perception of the images.

Anahtar Kelimeler

• Hagia Sophia
• Form and Meaning
• Ottoman Calligraphy
• Sacred Space
• Spatial Memory
• Rumi

Yazıyı Mekâna Dönüştürmek: Rumi'nin Düşüncesindeki Biçim ve Anlam Kavramına Dayalı Olarak Ayasofya'daki Osmanlı Yazıtları ve Hat Levhalarının Hermeneutik Bir Okuması

Öz

Ayasofya, mimari, dini ve kültürel kimliği farklı dönemlere ait unsurların ardışık değişimleri ve eklemeleri sonucu oluşmuş, en önemli tarihi çok katmanlı yapılardan biridir. Osmanlı döneminde eklenen en önemli katmanlardan biri, yapının merkez mekanında bulunan yazıtlar ve büyük hat levhalarıdır. Allah'ın, İslam Peygamberi'nin, Halifelerin, İmam Hasan ve İmam Hüseyin'in isimlerini içeren bu levhalar, esas olarak hat sanatının tarihi, Celali-Tulus yazısının özellikleri, hattatların kimliği, dini içerik ve restorasyon süreçleri açısından incelenmiştir. Bununla birlikte, yazılı içerik, görsel biçim, anıtsal ölçek, mimari konum ve bu eserlerin Ayasofya mekanındaki varlığından kaynaklanan manevi deneyim arasındaki ilişki daha az ilgi görmüştür. Bu çalışma, Ayasofya'nın Osmanlı yazıtlarını ve hat levhalarını, Rumi'nin düşüncesindeki biçim ve anlam kavramı temelinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma yöntemi nitel olup vaka incelemeleri, tarihi belge analizi, görsel okuma, mekânsal analiz ve hermeneutik yorumlamaya dayanmaktadır. Araştırmanın ana örneği, Kadı Askar Mustafa Ezzat Efendi'ye atfedilen sekiz dairesel levhadan oluşmaktadır. Bu eserler, metinsel içerik, yazı tipi, kompozisyon, geometri, ölçek, mekânsal konum, okunabilirlik derecesi, görünürlük ve sembolik anlam gibi bileşenler temelinde incelenmiştir. Araştırma bulguları, Ayasofya levhalarının sadece dekoratif unsurlar veya kutsal isimlerin pasif taşıyıcıları olmadığını göstermektedir. İnsanüstü ölçek, dairesel form, net üçüncü kompozisyon, altın metin ile koyu arka plan arasındaki kontrast ve merkezi mekânın yüksekliğine yerleştirilmeleri, metni sadece okunabilir bir metinden mekânsal ve deneyimsel bir işarete dönüştürmektedir. Rumi'nin düşüncesindeki form ve anlam kavramına dayanarak, bu eserlerin dışsal formu anlama bir engel değil, aksine görünürden görünmez gerçeğe geçiş için bir araçtır. Bu nedenle, yazıtlar, binanın İslami hafızasını, dini kimliğini ve izleyicinin manevi algısını yeniden üreten metinsel ve mekânsal eşikler olarak kabul edilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Ayasofya
• Rumi
• Biçim ve Anlam
• Osmanlı Kaligrafisi
• Kutsal Mekân
• Mekânsal Bellek

Destekleyen Kurum

Bu araştırma, devlet, ticari veya kar amacı gütmeyen kuruluşlardan özel bir finansman alınmadan yürütülmüştür.. Araştırma verileri, bilimsel makalelerden, kitaplardan, konferans bildirilerinden, yayınlanmış arşiv belgelerinden ve referans verilen görsellerden elde edilmiştir. Kaynakların bibliyografik bilgileri referans listesinde verilecektir.

Etik Beyan

Çıkar Çatışması Yazarlar, bu makalenin yazımı ve yayınlanmasıyla ilgili olarak herhangi bir mali, örgütsel veya kişisel çıkar çatışması olmadığını beyan ederler. Bu araştırma, belgelerin, yayınlanmış kaynakların ve tarihi eserlerin analizine dayanmaktadır ve doğrudan insan katılımı, kişisel bilgiler, görüşmeler veya deneyler içermemektedir. Bu nedenle, bir araştırma etik kurulundan izin gerektirmez.

Teşekkür

Yazarlar, araştırma çerçevesini birlikte geliştirmiş, materyali toplamış ve analiz etmiş, bulguları yorumlamış ve makalenin yazımına ve revizyonuna katkıda bulunmuşlardır.

Yazını Məkana Çevirmək: Ruminin Forma və Düşüncə Mənası Konsepsiyasına Əsaslanaraq Ayasofyadakı Osmanlı Yazılarının və Kalliqrafik Panellərinin Hermenevtik Oxunması

Öz

2.008 Ayasofya, müxtəlif dövrlərə aid elementlərin ardıcıl dəyişiklikləri və əlavələri nəticəsində yaranan ən vacib tarixi çoxqatlı tikililərdən biridir. Osmanlı dövrünün ən əhəmiyyətli təbəqələrindən biri mərkəzi məkanda yerləşən kitabələr və böyük xəttatlıq panellərdir. Allahın, İslam Peyğəmbərinin, xəlifələrin, İmam Həsənin və İmam Hüseynin adlarını ehtiva edən bu panellər, əsasən, xəttatlıq tarixi, Cəlali-Tulus kitablarının xüsusiyyətləri, xəttatların quruluşu, dini məzmun və bərpa detalları ilə bağlı hərtərəfli tədqiqat mövzusudur. Lakin yazılı məzmun, vizual format, həcm miqyası, memarlıq yeri və bu məhsulların məkanda birləşməsindən yaranan mənəvi təcrübələr arasındakı əlaqəyə daha az diqqət yetirilmişdir. Bu tədqiqat, Ayasofyanın Osmanlı kitabələrini və papaq panellərini təhlil etməyə davam edir və onların Ruminin düşüncəsindəki forma və mənasına diqqət yetirir. Tədqiqat metodu ətraflı və nümunə tədqiqatlarına, tarixi sənəd təhlilinə, vizual oxumaya, məkan təhlilinə və hermenevtik şərhə əsaslanır. Tədqiqatın əsas nümunəsi Qadi Əsgər Mustafa Əzzət Əfəndiyə aid edilən səkkiz fiqurlu paneldən ibarətdir. Bu kompozisiya mətn məzmunu, şrift, əhatə dairəsi, həndəsə, miqyas, məkan yeri, oxunaqlılıq dərəcəsi, görünüş və simvolik məna baxımından fundamentaldır. Tədqiqatın məqsədi Ayasofya kitabələrinin sadəcə dekorativ elementlər və ya müqəddəs adların passiv daşıyıcıları olmadığını göstərməkdir. Fövqəlbəşəri mütəşəkkil forma, aydın üçüncü hissə, qızılı mətnlə tünd fon arasındakı ziddiyyət və mərkəzi məkanın yerləşdirilməsi mətni tamamilə oxunaqlı mətndən məkan və təcrübə işarəsinə çevirir. Ruminin forma və məna ifadəsinə əsaslanaraq, bu məhsulun xarici formulu anlama üçün maneə deyil, əksinə görünən aspektlərdən görünən aspektlərə keçid vasitəsidir. Buna görə də, kitabələr binanın İslam yaddaşını, dini təcrübələrini və obrazların mənəvi qavrayışını əks etdirən mətn və məkan hədləri kimi qəbul edilə bilər.

Anahtar Kelimeler

• Ayasofya
• Rumi
• Forma və Məna
• Osmanlı Xəttatlığı
• Müqəddəs Məkan
• Məkan Yaddaşı

Превращение письма в пространство: герменевтическое прочтение османских надписей и каллиграфических панно в соборе Святой Софии на основе концепции формы и смысла в мышлении Руми.

Öz

Собор Святой Софии — одно из важнейших исторически многослойных сооружений, его архитектурная, религиозная и культурная самобытность является результатом последовательных изменений и дополнений элементов разных периодов. Одним из наиболее значимых слоев османского периода являются надписи и большие каллиграфические панели, расположенные в центральном пространстве. Эти панели, содержащие имена Аллаха, Пророка Ислама, халифов, Имама Хасана и Имама Хусейна, являются предметом всестороннего изучения, касающегося истории каллиграфии, особенностей книг Джалали-Тулуса, структуры каллиграфов, религиозного содержания и деталей реставрации. Однако взаимосвязи между письменным содержанием, визуальным форматом, объемным масштабом, архитектурным расположением и духовными переживаниями, возникающими в результате сочетания этих элементов в пространстве, уделяется меньше внимания. В данном исследовании продолжается анализ османских надписей и панелей собора Святой Софии, с акцентом на их форму и значение в мышлении Руми. Метод исследования является детальным и основан на тематических исследованиях, анализе исторических документов, визуальном чтении, пространственном анализе и герменевтической интерпретации. Основной образец исследования состоит из восьми фигуративных панно, приписываемых Кади Аскару Мустафе Эззату Эфенди. Эта композиция является основополагающей с точки зрения текстового содержания, шрифта, масштаба, геометрии, размера, пространственного расположения, степени читаемости, внешнего вида и символического значения. Цель исследования — показать, что надписи Святой Софии не являются просто декоративными элементами или пассивными носителями священных имен. Сверхъестественно организованная форма, четкая треть, контраст между золотым текстом и темным фоном, а также расположение центрального пространства превращают текст из чисто читаемого в пространственный и эмпирический знак. Основываясь на выражении формы и смысла Руми, внешняя формула этого произведения не является препятствием для понимания, а скорее средством перехода от видимого к видимому. Таким образом, надписи можно рассматривать как текстовые и пространственные пороги, воспроизводящие исламскую память о здании, его религиозные практики и духовное восприятие изображений.

Anahtar Kelimeler

• Собор Святой Софии
• Маулана
• Форма и смысл
• Османская каллиграфия
• Священное пространство
• Пространственная память

Kaynakça

1. Assmann, J., & Czaplicka, J. (1995). Collective memory and cultural identity. New German Critique, 65, 125-133. https://doi.org/10.2307/488538
2. Blair, S. S. (1989). Legibility versus decoration in Islamic epigraphy: The case of interlacing. In I. Lavin (Ed.), World art: Themes of unity in diversity: Acts of the XXVIth International Congress of the History of Art (Vol. 2, pp. 329-334). Pennsylvania State University Press.
3. Blair, S. S. (1998). Islamic inscriptions. New York University Press. Chittick, W. C. (1983). The Sufi path of love: The spiritual teachings of Rumi. State University of New York Press.
4. Çelebi, A. Z. (2021). Ayasofya'nın büyük levhalarının fotoğrafları ve gravürler üzerinden geçmişten günümüze durumu. İslam Tetkikleri Dergisi, 11(1), 209-242. https://doi.org/10.26650/iuitd.2021.862115 Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE.
5. Ertuğay, R. (2021). Ayasofya-i Kebîr Camii Şerîfi hat levhaları ve kitâbelerinde yer alan hadis metinleri üzerine bir değerlendirme. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14, 81-107. https://doi.org/10.47098/bayburt-ilahiyat.1018532
6. Fossati, G. (1852). Aya Sofia, Constantinople, as recently restored by order of H.M. the Sultan Abdul-Medjid. R. & C. Colnaghi & Co. https://archive.org/details/fossati-aya-sofia-constantinople Gadamer, H.-G. (2004). Truth and method (2nd rev. ed.; J. Weinsheimer & D. G. Marshall, Trans.). Continuum.
7. George, A. (2010). The rise of Islamic calligraphy. Saqi.
8. Gharipour, M., & Schick, I. C. (Eds.). (2013). Calligraphy and architecture in the Muslim world. Edinburgh University Press. https://doi.org/10.1515/9781474468428

9. Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Trans.). University of Chicago Press.
10. Lewis, F. D. (2000). Rumi: Past and present, East and West: The life, teaching and poetry of Jalâl al-Din Rumi. Oneworld.
11. Özcan, A. R. (2020). "Dünyanın en büyük yazıları": Ayasofya'nın celîleri. Lale, 1(2), 6-11. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1407077
12. Ricœur, P. (1976). Interpretation theory: Discourse and the surplus of meaning. Texas Christian University Press.
13. Rose, G. (2016). Visual methodologies: An introduction to researching with visual materials (4th ed.). SAGE.
14. Rumi, J. al-D. (1925-1940). The Mathnawí of Jalálu'ddín Rúmí (R. A. Nicholson, Ed. & Trans.; 8 vols.). E. J. W. Gibb Memorial / Luzac.
15. Sahebi-Bazzaz, M. (2010). خط و مضمون در کتیبه‌های محراب‌های گچ‌بری بناهای سلجوقی [Script and content in the inscriptions of stucco mihrabs of Seljuk buildings]. مطالعات هنر اسلامی, 13, 69-88.
16. Sarikhani, M., Sharifinia, A., & Shakarmi, T. (2015). کتیبه‌نگاری آیات قرآنی بر مناره‌های سلجوقی [Qur’anic inscriptions on Seljuk minarets]. نگارینه هنر اسلامی, 2(7-8), 4-14.
17. Seifi, N., & Abdollahifard, A. (2024). خط و هندسه پنهان در زوایای کتیبه‌های مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی (مطالعه موردی گنبد الله‌الله) [Script and hidden geometry in the inscriptions of the Sheikh Safi al-Din Ardabili complex: The Allah-Allah dome]. نگارینه هنر اسلامی, 11(27), 5-24. https://doi.org/10.22077/NIA.2023.5850.1671
18. Sönmez, Y. (2023). Belgeler doğrultusunda Ayasofya Camii'nin eski levhalarının tespit edilmesi. In Z. Kurşun & A. İ. Aydın (Ed.), Uluslararası Ayasofya Sempozyumu II: Kadim bir mabedin tarihi (pp. 295-343). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Yayınları. https://makale.isam.org.tr/items/40444da7-bb16-4a0c-a93a-e74207ac6f73/full
19. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. (2020). Ayasofya Camii: Fatih Sultan Mehmed Han’ın emaneti, insanlığın ortak hazinesi. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.
20. UNESCO World Heritage Center. (n.d.). Historic Areas of Istanbul. https://whc.unesco.org/en/list/356/